🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:32:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उन्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उन्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उन्द

अर्थ: आर्द्र होना, गीला होना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: क्लेदने

अंग्रेज़ी: to moisten, to be wet

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उन्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उन्द् + घञ्
  2. उन्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उन्द् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उन्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउन्दःउन्दौउन्दाः
द्वितीयाउन्दम्उन्दौउन्दान्
तृतीयाउन्देनउन्दाभ्याम्उन्दैः
चतुर्थीउन्दायउन्दाभ्याम्उन्देभ्यः
पञ्चमीउन्दात् / उन्दाद्उन्दाभ्याम्उन्देभ्यः
षष्ठीउन्दस्यउन्दयोःउन्दानाम्
सप्तमीउन्देउन्दयोःउन्देषु
सम्बोधनहे उन्दहे उन्दौहे उन्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — उन्द् (रुधादिगण) · अर्थ: आर्द्र होना, गीला होना (क्लेदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउनत्तिउन्तः / उन्त्तःउन्दन्ति
मध्यमउनत्सिउन्त्थः / उन्थःउन्त्थ / उन्थ
उत्तमउनद्मिउन्द्वःउन्द्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: उनत्ति · लिट्: उन्दाञ्चकार · लुट्: उन्दिता · लृट्: उन्दिष्यति · लोट्: उनत्तु · लङ्: औनत् · विधिलिङ्: उन्द्यात् · आशीर्लिङ्: उद्यात् · लुङ्: औन्दीत् · लृङ्: औन्दिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: उन्दन · ण्वुल्: उन्दकः · तृच्: उन्दिता · ण्यत्: उन्द्यः · तव्य: उन्दितव्यः · अनीयर्: उन्दनीयः · क्त: उत्तः · क्तवतु: उत्तवान् · शतृ: उन्दन् · स्य-शतृ: उन्दिष्यन् · क्त्वा: उन्दित्वा · ल्यप्: प्रोद्य · तुमुन्: उन्दितुम् · णमुल्: उन्दम् · घञ्: उन्दः · क्तिन्: उत्ति · क्वसु: उन्दाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उन्द
उन्द
unda
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्द क्लेदने रुधा० पर० सक० सेट् । उनत्ति उन्तः उन्दन्ति उ- न्द्यात् उनत्तु । औनत् औन्ताम् औन्दन् औनः--औ- नत् । औन्दीत् । उन्दाम्--बभूव आस चकार । उन्दिता उन्दिष्यति औन्दिष्यत् । उन्दन् उन्दनम् उत्तिः उन्नः- उत्तः । “घृतप्रुषा मनसा हव्यमुन्दन्” ऋ० २, ३, २ । “यत्र ह्याप उन्दन्त्यस्तिष्ठन्ति तदोषधयोजायन्ते” शत० ७, ५, २, ३ । भ्वादित्वमपि । “शिरस्त्रिरुन्दति अदितिः केशान् वपत्याप उन्दन्तु वर्चसः इति” आश्व० गृ० १, १७, ७ । णिच् उन्दयति--ते औन्दिदत्--त सन् उन्दिदिषति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1188,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्द, ई ध क्लेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (रुधां-परं- सकं-सेट् ।) ह्रस्वादिः । क्लेद आर्द्रभावः । ध उनत्ति वस्त्रं पयसा । ई उन्नः उत्तः । उन्दिदिषति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-243-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उन्दउन्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उन्द् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: उन्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उन्द् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उन्द 📚 ➤ आर्द्र होना, गीला होना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्लेदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उन्द 📚क्लेदने रुधा० पर० सक० सेट् । उनत्ति उन्तः उन्दन्ति उ- न्द्यात् उनत्तु …🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उन्द: उन्द् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें