🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:18:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपकारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपकारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपकारः

अर्थ: सेवा, सहायता, मदद, अनुग्रह, आभार

व्युत्पत्ति: उप+कृ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपकार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपकारःउपकारौउपकाराः
द्वितीयाउपकारम्उपकारौउपकारान्
तृतीयाउपकारेणउपकाराभ्याम्उपकारैः
चतुर्थीउपकारायउपकाराभ्याम्उपकारेभ्यः
पञ्चमीउपकारात् / उपकाराद्उपकाराभ्याम्उपकारेभ्यः
षष्ठीउपकारस्यउपकारयोःउपकाराणाम्
सप्तमीउपकारेउपकारयोःउपकारेषु
सम्बोधनहे उपकारहे उपकारौहे उपकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपकार
उपकार
upakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपकार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपकारक, उपकारी, उपकार्य, उपकृत]
१. भलाई । हितसाधन । नेकी । क्रि॰ प्र॰—करना, मानना = की हुई भलाई को याद रखना । कृतज्ञ होना । यौ॰—कृतोपकार । परोपकार ।
२. लाभ । फायदा । जैसे—इस औषधि ने बड़ा उपकार किया (शब्द॰) ।
३. समारंभ । तैयारी (को॰) ।
४. आभूषण । अलं— कार (को॰) ।
५. पर्व या उत्सव के अवसर पर द्वारशोभा के लिये बंदनवार बनाना, विशेषतया फूलों और मालाओं द्बारा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-कार &c. See उप- √ 1. कृ.
उप-कार m. help, assistance, benefit, service, favour
use, advantage, MBh.; Yājñ.; Hit.; Vikr. &c.
(उपकारे-√ वृत्, to be of service to another, R.)
preparation, ornament, decoration, embellishment (as garlands suspended at gateways on festivals, flowers &c.), Suśr.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (195,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपकारः 1 Service, help, assistance, favour, kindness, obligation (opp. अपकार); उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः Śi. 2. 37; शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः Ku. 2. 40, 3. 73; Y. 3. 284; Pt. 1. 22; उपकारे वृत् to be of service or useful (to another). --2 Preparation. --3 Ornament, decoration. --4 Particularly, flowers, garlands &c. suspended at gate-ways as embellishments on festive occasions. --री 1 A royal tent, palace. --2 Caravansera.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0316-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकार पु० उप + कृ--भावे घञ् । प्रधानस्यानुगुण्यसंपादने, उपकृतौ “उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः” माघः । “कृतोपकारेव रतिर्वभूव” कुमा० “उपकारोमहां- स्तात कृतोऽयं मम खेचरैः” भा० व० १५० अ० । तस्यो पकार्य्यारचितोपका(चा)रा” रघुः । उपकारश्च सहकारिभिः कारणस्य कार्य्योत्पादनार्थमानुगुण्यभेदः यथा दर्शादियागस्य प्रधानापूर्व्वसाधनेऽङ्गादीनां प्रयाजादीनां कलिकापूर्व्वसा- धनद्वारा तदानुगुण्यम् । स च वौद्धैः कुर्व्वद्रूपतारूपस्य वीजादेरुच्छुनत्वस्य सम्पादनरूपातिशयाधानमुच्यते सर्व्व० दर्श० । “तथाहि सहकारिभिः सलिलपवनादिभिः पदार्थसार्थैराधीयमाने वीजस्यातिशये वीजमुत्पादकम- भ्युपेयम् अपरथा तदभावेऽप्यतिशयः प्रादुर्भवेत् । वीज- ञ्चातिशयमादधानं सहकारिसापेक्षमेवाधत्ते अन्यथा सर्व्व- दोपकारापत्तौ अङ्कुरस्यापि सदोदयः प्रसज्येतः तस्मादति- शयार्थमपेक्षमाणैः सहकारिभिरतिशयान्तरमाधेयं वीजे, तस्मिन्नप्युपकारे पूर्व्वन्यायेन सहकारिसापेक्षस्य वीजस्य जन- कत्वे सहकारिसम्पाद्यवीजगतातिशयानवस्था प्रथमा व्यव- [] स्थिता । अथोपकारः कार्य्यार्थमपेक्ष्यमाणोऽपि वीजादिनि- रपेक्षं कार्य्यं जनयति तत्सापेक्षो वा । प्रथमे वीजादेरहे- तुत्वमापतेत् । द्वितीये अपेक्ष्यमाणेन वीजादिना उपकारे अतिशय आधेयः एवं तत्र तत्रापीति वीजादिजन्याति- शयनिष्ठातिशयपरम्परापात इति द्वितीयानवस्या स्थिरा भवेत् । एवमपेक्ष्यमाणेनोपकारेण वीजादौ धर्म्मिण्युपका- रान्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवीजातिशयाश्रयातिशयपरम्प- रापात इति तृतीयानवस्था दुरवस्था स्यात् । अथ भावाद- भिन्नोऽतिशयः सहकारिभिराधीयत इत्यभ्युपगम्यते तर्हि प्राचीनो भावोऽनतिशयात्मा निवृत्तः अन्यश्चातिशयात्मा- कुर्व्वद्रूपादिपदवेदनीयो जायत इति फलितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1197-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकारः, पुं, (उप + कृ + घञ् ।) उपकृतिः । (“उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः” । इति माघः । २ । ३७ ॥ “कृतोपकारेव रतिर्बभूव” । इति कुमारे । ३ । ७३ ॥) विकीर्णपुष्पादिः । इति हेमचन्द्रो मेदिनी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपकार" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपकारःउपकार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपकारः 📚 ➤ सेवा, सहायता, मदद, अनुग्रह, आभार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपकार 📚भलाई । हितसाधन । नेकी । क्रि॰ प्र॰—करना, मानना = की हुई भलाई को याद रख…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपकारः: उप+कृ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬