🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:20:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपकारी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपकारी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपकारी

अर्थ: राजकीय तंबू

व्युत्पत्ति: उप+कृ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपकारी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उपकारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उपकारिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपकारी (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपकारीउपकार्यौउपकार्यः
द्वितीयाउपकार्यम्उपकार्यौउपकार्यः
तृतीयाउपकार्याउपकारीभ्याम्उपकारीभिः
चतुर्थीउपकार्यैउपकारीभ्याम्उपकारीभ्यः
पञ्चमीउपकार्याःउपकारीभ्याम्उपकारीभ्यः
षष्ठीउपकार्याःउपकार्योःउपकारीणाम्
सप्तमीउपकार्याम्उपकार्योःउपकारीषु
सम्बोधनहे उपकारिहे उपकार्यौहे उपकार्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपकारी
उपकारी
upakārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपकारी १ वि॰ [सं॰ उपकारिन्] [स्त्री॰ उपकारिणी]
१. उपकार करनेवाला । भलाई करनेवाला ।
२. लाभ पहुँचानेवाला । फायदा पहुँचानेवाला । उ॰—ससि संपन्न सोह महि कैसी । उपकारी कै सपति जैसी—मानस, ४ ।१५ ।
उपकारी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ उपकारिका [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-कारी f. a royal tent
a palace
a caravansery, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (195,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकारी, स्त्री, (उपकारयतीति । उप + कृ + णिच् + अण् + ङीष् ।) राजगृहम् । इति भरतधृत- द्विरूपकोषः ॥
उपकारी, [न्] त्रि, (उपकरोतीति । उप + कृ + णिनि ।) उपकारविशिष्टः । उपकारकर्त्ता । (“उप- कारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम्” इति हितोपदेशे मित्रलाभे ॥) तत्र दानादानविधिर्यथा । हारीतः । अथासद्- द्रव्यदानमस्वर्ग्यं यच्च दत्त्वा परितप्यते तर्ह्यदान- मफलं यच्चोपकारिणे ददाति ॥ उपकारिणे व्यस- नोपकारिणे । तदितरोपकारिणे तु दक्षः । “मातापित्रोर्गुरौ मित्रे विनीते चोपकारिणे । दीनानाथविशिष्टेभ्यो दत्तन्तु सफलं भवेत्” ॥ इति शुद्धितत्त्वम् ॥ किञ्च । “उपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते । समदृष्टिर्भवाशु त्वं सर्व्वभूतेषु केशव” ॥ इति जैमिनीये आश्वमेधिके पर्ब्बणि ११ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "उपकारी" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपकारीउपकारी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपकारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उपकारिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपकारी 📚 ➤ राजकीय तंबू

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपकारी 📚उपकार करनेवाला । भलाई करनेवाला🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपकारी: उप+कृ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें