🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:55:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपग

अर्थ: निकट जाने वाला, पीछे चलने वाला, सम्मिलित होने वाला

व्युत्पत्ति: उप+गम्+ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपगःउपगौउपगाः
द्वितीयाउपगम्उपगौउपगान्
तृतीयाउपगेनउपगाभ्याम्उपगैः
चतुर्थीउपगायउपगाभ्याम्उपगेभ्यः
पञ्चमीउपगात् / उपगाद्उपगाभ्याम्उपगेभ्यः
षष्ठीउपगस्यउपगयोःउपगानाम्
सप्तमीउपगेउपगयोःउपगेषु
सम्बोधनहे उपगहे उपगौहे उपगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपग
उपग
upaga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपग संज्ञा पुं॰ [सं॰ उपाड्गया उप+अंग]
१. एक प्रकार का बाजा । नसतरगं । उ॰ —(क) चंग उपंग नाद सुर तूरा । मुहर बंस बाजे भल तूरा ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) उघटन स्याम नृत्यति नारि । धरे अधर उपंग उपजैं लेत हैं गिरिधारि ।— सूर॰ १० ।१०५६ ।
२. उद्धव के पिता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-ग mfn. ifc. approaching, going towards, Āp.
being or staying in or on BhP.; VarBṛS.; Śiś.
following, belonging to
fit for, conducive to, MBh.; Car.
approached
furnished with, MBh.; R.; Mn.
covered (as a female), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (196,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपग a. (At the end of comp. only) 1 Approaching, following, joining. --2 Receiving; ओषध्यः फलपाकांता बहुपुष्पफलोपगाः Ms. 1. 46; Śi. 16. 68.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0317-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपग त्रि० उप + गम--ड । उपगन्तरि “ओषध्यः फलपाका- न्ताबहुपुप्पफलोपगाः” मनुः । “त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः” भा० व० १४९ अ० । “केन्द्रोपगा नवमपञ्चमगाश्च सर्वे” ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1201,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपगउपग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपग 📚 ➤ निकट जाने वाला, पीछे चलने वाला, सम्मिलित होने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपग 📚एक प्रकार का बाजा । नसतरगं🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपग: उप+गम्+ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें