🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:37:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपचर्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपचः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपचः

अर्थ: पकाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + पच् + अच्
  2. उपच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापचःपचौपचाः
द्वितीयापचम्पचौपचान्
तृतीयापचेनपचाभ्याम्पचैः
चतुर्थीपचायपचाभ्याम्पचेभ्यः
पञ्चमीपचात् / पचाद्पचाभ्याम्पचेभ्यः
षष्ठीपचस्यपचयोःपचानाम्
सप्तमीपचेपचयोःपचेषु
सम्बोधनहे पचहे पचौहे पचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पच् (भ्वादिगण) · अर्थ: पकाना (पाके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपचतिपचतःपचन्ति
मध्यमपचसिपचथःपचथ
उत्तमपचामिपचावःपचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पचति · लट् (आत्मने.): पचते · लिट्: पपाच · लिट् (आत्मने.): पेचे · लुट्: पक्ता · लुट् (आत्मने.): पक्ता · लृट्: पक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): पक्ष्यते · लोट्: पचतात् · लोट् (आत्मने.): पचताम् · लङ्: अपचत् · लङ् (आत्मने.): अपचत · विधिलिङ्: पचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पचेत · आशीर्लिङ्: पच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पक्षीष्ट · लुङ्: अपाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अपक्त · लृङ्: अपक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पचन · ण्वुल्: पाचकः · तृच्: पक्ता · ण्यत्: पाच्यः · तव्य: पक्तव्यः · अनीयर्: पचनीयः · क्त: पक्वः · क्तवतु: पक्ववान् · शतृ: पचन् · स्य-शतृ: पक्ष्यन् · शानच्: पचमानः · क्त्वा: पक्त्वा · ल्यप्: प्रपच्य · तुमुन्: पक्तुम् · णमुल्: पाचम् · घञ्: पाकः · क्तिन्: पक्ति · क्वसु: पेचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पच
पच
paca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पच १ वि॰ [सं॰ पञ्च] हिंदी पाँच का समासगत रूप । जैसे, पच- कल्यान, पचमेवा, पचरतन, पचतोरिया, पचगुना आदि ।
पच २ वि॰ [सं॰] पाकर्ता । पाचक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पच mfn. id. (cf. अल्पम्-, इष्टि-, किम्- &c.)
पच m. f. the act of cooking &c., L.
2. पच 2. sg. Impv. of √ पच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (575,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पच a. 1 Cooking, roasting. --2 Digesting. --चः, --चा 1 Cooking. --2 Maturing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0656-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पच पाके भ्वा० उभ० सक० अनिट् । पचति ते । अपाक्षीत् अपक्त पपाच पेचे । पक्ता । पक्वम् पचेलिम् पक्तिः पाकः । [] ड्वित् पक्त्रिमः । अनेन विक्लेदनाया उत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्य चेति व्यापारद्वयस्य वचनात् द्विकर्मकत्वम् तण्डुलानोदनं पचतीत्यस्य तण्डुलान् विक्लेदयन् ओदनं निष्पादयती- त्यर्थः । दुहा० गौणे कर्मणि लकारादयः । तण्डुला ओ- दनं पच्यन्ते दुहादिशब्दे कर्मन्शब्दे च अधिकं दृश्यम् । परि + परितः पाके परिणामे । वि + विशेषेण पाके अन्यथाभूतस्य अन्यरूपेण परिणामे ।
पच व्यक्तीकारे भ्वा० आत्म० अनिट् । पचते अपक्त पेचे ।
पच विस्तारे चु० उ० सक० सेट् इदित् । पञ्चयति ते अप- पञ्चत् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4181-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पच, इ क ततौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् । इदित् ।) ततिरिह विस्तार- वचनम् । इ क, पञ्चयति धीरो ग्रन्थार्थम् । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, गीतगोविन्दे । १० । १३ । “व्यथयति वृथा मौनं तन्वि ! प्रपञ्चय पञ्चमम् । तरुणि ! मधुरालापैस्तापं विनोदय दृष्टिभिः ॥”)
पच, इ ङ व्यक्तीकारे । (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) इ, कर्म्मणि पञ्च्यते । ङ, पञ्चते स्वगुणं भिक्षुकः । इति दुर्गादासः ॥
पच, ङ औ व्यक्तीकारे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-अनिट् ।) औ, पक्ता । ङ, पचते स्वगुणं भिक्षुकः । इति दुर्गा- दासः ॥
पच, डु ञ औ ष पाके । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-उभं-द्विकं-अनिट् ।) पाको विक्लित्यनु- कूलव्यापारः । डु, पक्त्रिमम् । ञ, पचति पचते तण्डुलानोदनं लोकः । औ, पक्ता । ष, पचा । इति दुर्गादासः ॥
पचः, त्रि, पचति यः । (पच् + “नन्दिग्रहिपत्ता- दिभ्यो ल्युणिन्यचः ।” ३ । १ । १३४ । इति अच् ।) [] पाककर्त्ता । इति व्याकरणम् ॥ स्वार्थे कनि पच- कश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-005-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपचःपच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + पच् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: उपच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपचः 📚 ➤ पकाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पाके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पच 📚हिंदी पाँच का समासगत रूप । जैसे, पच- कल्यान, पचमेवा, पचरतन, पचतोरिया, …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपचः: उत् + पच् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें