🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:11:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपतप्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपतप्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपतप्त

अर्थ: संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: सन्तापे

अंग्रेज़ी: to be angry, to burn, to become hot, to envy, to glow, to shine, to perform penance,to heat, to suffer pain,to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + तप् + क्त
  2. तप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + तप् + क्त
  3. उपतप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. उपतप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातप्तःतप्तौतप्ताः
द्वितीयातप्तम्तप्तौतप्तान्
तृतीयातप्तेनतप्ताभ्याम्तप्तैः
चतुर्थीतप्तायतप्ताभ्याम्तप्तेभ्यः
पञ्चमीतप्तात् / तप्ताद्तप्ताभ्याम्तप्तेभ्यः
षष्ठीतप्तस्यतप्तयोःतप्तानाम्
सप्तमीतप्तेतप्तयोःतप्तेषु
सम्बोधनहे तप्तहे तप्तौहे तप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तप् (भ्वादिगण) · अर्थ: संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (सन्तापे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतपतितपतःतपन्ति
मध्यमतपसितपथःतपथ
उत्तमतपामितपावःतपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तपति · लिट्: तताप · लुट्: तप्ता · लृट्: तप्स्यति · लोट्: तपतात् · लङ्: अतपत् · विधिलिङ्: तपेत् · आशीर्लिङ्: तप्यात् · लुङ्: अताप्सीत् · लृङ्: अतप्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तपन · ण्वुल्: तापकः · तृच्: तप्ता · यत्: तप्यः · तव्य: तप्तव्यः · अनीयर्: तपनीयः · क्त: तप्तः · क्तवतु: तप्तवान् · शतृ: तपन् · स्य-शतृ: तप्स्यन् · क्त्वा: तप्त्वा · ल्यप्: प्रतप्य · तुमुन्: तप्तुम् · णमुल्: तापम् · घञ्: तापः · क्तिन्: तप्ति · क्वसु: तेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तप्त
तप्त
tapta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तप्त वि॰ [सं॰]
१. तपाया या तपा हुआ । जलता हुआ । तापित । गरम । उष्ण ।
२. दुःखित । क्लेशित । पीड़ित । यौ॰—तप्त शरीर = जलती हुई देह ।उ॰—कभी यहाँ देखे थे जिनके, श्याम बिरह से तप्त शरीर ।—अपरा, पृ॰ १०२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तप्त mfn. heated, inflamed, hot, made red-hot, refined (gold &c.), fused, melted, molten, RV.; AV. &c.
distressed, afflicted, worn, R. iii, 55, 15; Megh.; Śak.
(in astrol.) opposed by, VarYogay. ix, 16
practised (as austerities), MBh. v, 7147; R. i, 57, 8
one who has practised austerities, ŚBr.; ChUp.
inflamed with anger, incensed, W.
तप्त n. hot water, ŚBr. xiv, 1, 1, 29
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तप्त p. p. [तप्-क्त] 1 Heated, burnt. --2 Red-hot, hot. --3 Melted, fused. --4 Distressed, pained, afflicted. --5 Practised (as penance). --Comp. --कांचनं gold purified with fire. --कृच्छ्रं a kind of penance consisting in drinking hot water, milk and ghee for three days each, and inhaling hot air for three days; Ms. 11. 214; Y. 3. 318. --रूपं, --रूपकं purified silver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तप्त त्रि० तप--क्त । १ दग्धे २ तापयुक्ते च हेमच० । “तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा भवति” श्रुतिः । “स तप्तकार्त्तस्वरभास्वराम्बरः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3234,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तप्तः, त्रि, (तप्यते स्मेति । तपौ सन्तापे + क्तः ।) तापयुक्तः । तत्पर्य्यायः । सन्तापितः २ दूनः ३ धूपायितः ४ धूपितः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । १ । १० । “अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-588-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तप्त" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपतप्ततप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + तप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: तप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + तप् + क्त | उपतप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपतप्त 📚 ➤ संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: सन्तापे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तप्त 📚तपाया या तपा हुआ । जलता हुआ । तापित । गरम । उष्ण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपतप्त: उप + तप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें