🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:22:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपधिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपधिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपधिः

अर्थ: धोखादेहि, बेईमानी

संस्कृत: कपटः · पर्याय: कपट, व्याज, दम्भ, छद्म, कैतव

व्युत्पत्ति: उप+धा+कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपधि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपधिःउपधीउपधयः
द्वितीयाउपधिम्उपधीउपधीन्
तृतीयाउपधिनाउपधिभ्याम्उपधिभिः
चतुर्थीउपधयेउपधिभ्याम्उपधिभ्यः
पञ्चमीउपधेःउपधिभ्याम्उपधिभ्यः
षष्ठीउपधेःउपध्योःउपधीनाम्
सप्तमीउपधौउपध्योःउपधिषु
सम्बोधनहे उपधेहे उपधीहे उपधयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपधि
उपधि
upadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपधि संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ औपाधिक]
१. जानबूझकर और का और कहना । छल । कपट ।
२. चक्रया पहिया (को॰) ।
३. (बोद्ध मत के अनुसार) आधार या नींव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-धि इस्, m. the act of putting to, adding, addition, Lāṭy.
the part of the wheel between the nave and the circumference, RV. ii, 39, 4; AV. vi, 70, 3; Kāṭh.
fraud, circumvention, MBh.; R.; Yājñ.; Kir. &c.
condition
peculiarity, attribute (Buddh.; see उपा-धि)
one of the requisites for the equipment of a Jaina ascetic (said to be 6, viz. 3 garments, 1 jar, 1 broom, and 1 screen for the mouth), Śīl.
support, MW.
उप-धि See p. 199, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपधिः [उप-धा-कि] 1 Fraud, dishonesty; अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिदूषणानि Ki. 1. 45, see अनुपधि also. --2 (In law) Suppression of the truth, a false suggestion; Ms. 8. 165. --3 Terror, threat, compulsion, false inducement; बलोपधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्तयेत् Y. 2. 31, 89. --4 The part of a wheel between the nave and the circumference, or the wheel itself. --5 Foundation (with the Buddhists).
उपधिः See under उपधा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधि पु० उप + धा--भावे कि । अन्यथास्थितस्य वस्तनोऽ- न्यथा प्रकाशनरूपे व्यापारे । “योगाधमनविक्रीक्ते योगदा- नपतिग्रहम् । यत्र वाप्य पधिं पश्येत् तत्सर्व्वं विनिवर्त्त- येत्” मनुः ३ छले अमरः “अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशाः विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि” किरा० । “बलोपधि- विनिर्वृत्तान् व्यवहारान् निवर्त्तयेत्” या० स्मृतौ दीप- कलिकायां पाठः । उपधिश्छलमिति शूलपा० बलोपा- धीति” मिता० पाठः उपाधिर्भयादिरिति व्याख्यातञ्च । “बलोपधिकृतम्” या० स्मृ० । “पणं वितथमास्थाय सर्पैरुपधिना कृतम्” भा० अ० २७ अ० । “स्मृत्वा चैवोपधि- कृवं मातुर्दास्यं निमित्ततः” ३४ अ० । आधारे कि । ३ रथ- चक्रे हेम० । उपधिना छलेन जीवन्ति ठक् । औपधिक भयादिदर्शनेन धनोपजीविनि “उत्कोचकाश्चौपधिका वञ्च- काः कितवास्तथा” मनुः औपधिका ये भयादिदर्शनादि- नाधनमुपजीवन्तीति कुल्लू० । उपधिका इति पाठोऽनाकरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1213,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधिः, पुं, (उपधीयते आरोप्यतेऽनेन । उप + धा + किः ।) कपटः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः ८ । १६५ ॥ “योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । यत्र वाप्युपधिं पश्येत् तत्सर्व्वं विनिवर्त्तयेत्” ॥ “अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशाः विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि” । इति किराते ॥ १ । ४५ ।) रथचक्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपधिःउपधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपधिः 📚 ➤ धोखादेहि, बेईमानी
संस्कृत: कपटः · पर्याय: कपट, व्याज, दम्भ, छद्म, कैतव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपधि 📚जानबूझकर और का और कहना । छल । कपट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपधि
छल के नाम (१.७.३१) — कपट, व्याज, दम्भ, छद्म, कैतव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें