🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:25:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपभृत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपभृत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपभृत्

अर्थ: तुकागमः" यज्ञों में प्रयुक्त होने वाला गोल प्याला

संस्कृत: यज्ञपात्रम् · पर्याय: ध्रुवा, जहू, स्रुव, स्रुच्

व्युत्पत्ति: उप+भृ+क्विप्, तुकागमः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपभृत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपभृत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपभृत् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपभृत् / उपभृद्उपभृतौउपभृतः
द्वितीयाउपभृतम्उपभृतौउपभृतः
तृतीयाउपभृताउपभृद्भ्याम्उपभृद्भिः
चतुर्थीउपभृतेउपभृद्भ्याम्उपभृद्भ्यः
पञ्चमीउपभृतःउपभृद्भ्याम्उपभृद्भ्यः
षष्ठीउपभृतःउपभृतोःउपभृताम्
सप्तमीउपभृतिउपभृतोःउपभृत्सु
सम्बोधनहे उपभृत् / हे उपभृद्हे उपभृतौहे उपभृतः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपभृत्
उपभृत्
upabhṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू (2.7.27) ध्रुवा · जुहू · स्रुव
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-भृत् f. a sacrificial vessel or ladle made of wood, AV. xviii, 4, 5; 6; VS.; TS.; ŚBr.; KātyŚr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपभृत् f. [उप-भृ-आधारे क्विप्] A round cup used in sacrifices, made of the wood of the banian tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0326-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपभृत् स्त्री उप + भृ--आधारे क्विप् । आश्वत्थे यज्ञाङ्गपात्र- भेदेस्रुचि “आश्वत्युपभृत्” कात्या० १, ३, ३५, उपभृत्संज्ञका स्रुक् आश्वत्यी” कर्कः “पाणिभ्यां जुहूं परिगृह्योपभृत्या [] वानम्” १ १०, ९ “सव्यौपभृत्” आश्व० गृ० ४, ३, ३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1233-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपभृत्, स्त्री, (उप + भृ + क्विप् ।) चक्राकारयज्ञ- पात्रं । इत्यमरः ॥ (यथा, श्रौत्रसूत्रे । १ । १० । ९ ॥ “पाणिभ्यां जुहूं परिगृह्योपभृत्याधानम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपभृत्उपभृत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपभृत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपभृत् 📚 ➤ तुकागमः" यज्ञों में प्रयुक्त होने वाला गोल प्याला
संस्कृत: यज्ञपात्रम् · पर्याय: ध्रुवा, जहू, स्रुव, स्रुच्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपभृत् 📚f. a sacrificial vessel or ladle made of wood, AV. xviii, 4, 5; 6; VS.…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपभृत्
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू (२.७.२७) — ध्रुवा, जुहू, स्रुव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपभृत्: उप+भृ+क्विप्, तुकागमः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें