🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:57:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपभोगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपभोगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपभोगः

अर्थ: रसास्वादन, खाना, चखना

संस्कृत: उपभोगः · पर्याय: निर्वेश

व्युत्पत्ति: उप+भुज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपभोग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपभोग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपभोगःउपभोगौउपभोगाः
द्वितीयाउपभोगम्उपभोगौउपभोगान्
तृतीयाउपभोगेनउपभोगाभ्याम्उपभोगैः
चतुर्थीउपभोगायउपभोगाभ्याम्उपभोगेभ्यः
पञ्चमीउपभोगात् / उपभोगाद्उपभोगाभ्याम्उपभोगेभ्यः
षष्ठीउपभोगस्यउपभोगयोःउपभोगानाम्
सप्तमीउपभोगेउपभोगयोःउपभोगेषु
सम्बोधनहे उपभोगहे उपभोगौहे उपभोगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपभोग
उपभोग
upabhoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निर्वेश (3.3.226) वेतन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपभोग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपभोगी, उपभोग्य, उपभुक्त]
१. किसी वस्तु के व्वहार का सुख । मजा लेना ।
२. व्यवहार । काम में लाना । बर्तना । सुख की सामग्री । विलास की वस्तु ।
४. विषय भोग (को॰) ।
५. स्त्रीप्रसंग (को॰) ।
७. फलप्राप्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-भोग m. enjoyment, eating, consuming
using, usufruct, MBh.; Mn.; Śak. &c.
pleasure, enjoyment
enjoying (a woman or a lover), VP.; Ragh. &c.
(with, Jain.) enjoying, repeatedly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपभोगः 1 (a) Enjoyment, eating, tasting; न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति Ms. 2. 94, 8. 285; Y. 2. 171. काम˚ Bg. 16. 11; प्रियोपभोग R. 12. 22. (b) Use, application; चरणोपभोगसुलभः Ś. 4. 4. --2 Enjoyment (of a woman), cohabitation; R. 14. 24. --3 Usufruct. --4 Pleasure, satisfaction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0326-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपभोग पु० उप + भुज--वञ् कुत्वम् । विषयसेवाजन्य सुखभेदे “स्त्रीणां स्वपतिदायस्तु भोगफलः स्मृतः” दा० भा० स्मृ० । “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति” मनुः भारतञ्च । “आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतीऽन्यथा” । “इह कर्म्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवशः” या० स्मृ० । “प्रियीपभोगचिह्नेषु प्रौरोभा- ग्यमिवाचरत्” कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या” रघुः भोगश्च विषयसंसर्गजन्यसुखभेदः । अधिकं भोगशब्दे वक्ष्यते । ततः अस्त्यर्थे इनि । उपभोगित् तद्वति त्रि० “ब्राह्मणांश्च हनिष्यन्ति ब्राह्मणस्वोपभोगिनः । भा० व० १९० अ० स्त्रियां ङीप् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1233,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपभोगः, पुं, (उप + भुज + घञ् ।) भोजनाति- रिक्तभोगः । तत्पर्य्यायः । निर्व्वेशः २ । इत्यमरः ॥ (“प्रियोपभोगचिह्नेषु पौरोभाग्यमिवाचरन्” । इति रघुः । १२ । २२ । तथा च स्मृतिः । “आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा” । “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति” । इति मनुः । २ । ९४ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपभोग" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपभोगःउपभोग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपभोगः 📚 ➤ रसास्वादन, खाना, चखना
संस्कृत: उपभोगः · पर्याय: निर्वेश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपभोग 📚किसी वस्तु के व्वहार का सुख । मजा लेना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपभोग
उपभोग (३.२.२०) — निर्वेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपभोगः: उप+भुज्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें