🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:33:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपयोग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपयोग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपयोग

अर्थ: काम, लाभ, प्रयोग, सेवन

व्युत्पत्ति: उप+युज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपयोग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपयोग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपयोगःउपयोगौउपयोगाः
द्वितीयाउपयोगम्उपयोगौउपयोगान्
तृतीयाउपयोगेनउपयोगाभ्याम्उपयोगैः
चतुर्थीउपयोगायउपयोगाभ्याम्उपयोगेभ्यः
पञ्चमीउपयोगात् / उपयोगाद्उपयोगाभ्याम्उपयोगेभ्यः
षष्ठीउपयोगस्यउपयोगयोःउपयोगानाम्
सप्तमीउपयोगेउपयोगयोःउपयोगेषु
सम्बोधनहे उपयोगहे उपयोगौहे उपयोगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपयोग
उपयोग
upayoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपयोग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपयोगी, उपयुक्त]
१. काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजन ।
२. योग्यता ।
३. फायदा । लाभ ।
४. प्रयोजन । आवश्यकता । यौ॰—उपयोगवाद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-योग m. employment, use, application, MBh.; Suśr.; Prab.
(उपयोगं-√ गम् or √ व्रज्, to be employed, Kum.; Śārṅg.)
enjoyment, consuming, taking, Suśr.
any act tending to a desired object
an engagement, compact, agreement, Pāṇ. i, 4, 29
use, fitness
acquisition (of knowledge), Gaut. vii, 1
good conduct, observing established practices, L.
calculation (˚गं √ कृ ‘to calculate’), HPariś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपयोगः 1 Employment, use, application, service; उपयोगं गम् or व्रज to be used or employed, serve; व्रजंति [] …अनंगलेखक्रिययोपयोगं Ku. 1. 7. --2 Administration of medicine, or preparation of them. --3 Fitness, suitableness, propriety. --4 Contact, proximity. --5 Any act contributing to the fulfilment of a desired object. --6 Good conduct, observing established customs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयोग पु० उप + युज--घञ् । १ आचरणे २ भोजने, “पर्य्यागते मदनफलमज्जवदुपयोगः” सुश्रुतः । ३ इष्टसिद्धिसाधने व्यापारे आनुकूल्ये च । “अथवा कार्य्यनिर्वृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम्” सुश्रु० “अनङ्गलेखक्रिययोपयोगम्” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1283,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयोगः, पुं, (उपयुज्यते इति । उप + युज् + घञ् ।) आचरणम् । इति विजयरक्षितः । इष्टसिद्ध्यर्थ- व्यापारः । इति विष्णुमिश्रः ॥ (“अनङ्गलेखक्रिय- योपयोगम्” । इति कुमारे । १ । ७ ॥ भोजनम् । “औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्” । इति निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपयोग" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपयोगउपयोग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपयोग 📚 ➤ काम, लाभ, प्रयोग, सेवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपयोग 📚काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपयोग: उप+युज्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें