🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:11:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपरिकर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपरि+कर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपरि

अर्थ: उप आदेशः" पृथकरूप से प्रयुक्त होने वाला संबंधबोधक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

कर

अर्थ: करोति,कीर्यते अनेन इति,कृ(कॄ-अप्)

संस्कृत: किरणः, बलिः, हस्तः · पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

व्युत्पत्ति: कृ+अप्,अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकरःकरौकराः
द्वितीयाकरम्करौकरान्
तृतीयाकरेणकराभ्याम्करैः
चतुर्थीकरायकराभ्याम्करेभ्यः
पञ्चमीकरात् / कराद्कराभ्याम्करेभ्यः
षष्ठीकरस्यकरयोःकराणाम्
सप्तमीकरेकरयोःकरेषु
सम्बोधनहे करहे करौहे कराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपरि
उपरि
upari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपरि क्रि॰ वि॰ [सं॰] ऊपर । यौ॰—उपर्यक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरि ind. (as a separable adverb) above, upon, on, upwards, towards the upper side of (opposed to अधस् and नीचा, e.g. उपरि-√ या, to go upwards; sometimes written with a following word as if compounded with it, see below);
besides, in addition to, further (सहस्रं शतान्य् उपरि चाष्टौ, 1000 and 800 in addition)
afterwards (e.g. उपरि पयः पिबेत्, he should drink milk afterwards)
उपर्य् उपरि, higher and higher
repeatedly, continuously, RV. &c. (As a separable preposition, with acc. loc., or gen.) over, above, upon, on, at the head of, on the upper side of, beyond (e.g. उपरि शैलं-√ गम्, to go over the mountain; उपरि लङ्कायां सम्प्राप्तः सः, he arrived over Laṅkā; उपर्य् उपरि सर्वेषाम् अतिष्ठत्, he stood at the very head of all; आत्मानं तस्य उपरि क्षिप्त्वा, having thrown himself upon him)
in connection with, with reference to, with regard to, towards (with gen., e.g. ममोपरि विकारितः, changed in feeling with regard to me; पुत्रस्योपरि क्रुद्धः, enraged towards his son)
after (with abl., e.g. मुहूर्ताद् उपरि, after a minute; see also तद्-उपरि &c.), RV. &c.;
उपरि [cf. Zend upairi; Goth. ufar; Old Germ. obar; Mod. Germ. über; Eng. over; Gk. ὑπέρ; Lat. super.]
उपरि may stand first in a compound, as in the following examples:
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (205,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरि ind. 1 As a separable preposition (usually with gen., rarely [] with acc. or loc.) it means (a) Above, over, upon, on, towards; (opp. अधः) (with gen.); गतमुपरि घनानां Ś. 7. 7; अवाङ्मुखस्योपरि वृष्टिः पपात R. 2. 60; अर्कस्योपरि Ś. 2. 8; प्रासादानां Māl. 7. 5; U. 5. 2; Śi. 16. 9; 12. 37; so ˚स्थापनं, ˚स्थित &c.; with loc. उपर्येव स लंकायां Rām.; or acc. यंत्राण्युपरि यंत्राणि ibid.; oft. at the end of comp.; रथ˚, तरुवर,˚तद्˚. (b) At the end of, at the head of; सर्वानंदानामुपरि वर्तमाना K. 158. (c) Beyond, in addition to; पणस्योपरि संस्थाप्य व्ययं Y. 2. 253; भुक्तस्योपरि Suśr. (d) In connection with, with regard to, towards, upon; परस्परस्योपरि पर्यचीयत R. 3. 24; Śānti. 3. 23; तस्योपरि क्रुद्धः, ममोपरि दुष्टबुद्धिः &c.; तवोपरि प्रायोपवेशनं करिष्यामि on your account. (e) After; मुहूर्तादुपरि उपाध्यायश्चेदागच्छेत् P. III. 3. 9 Sk. उपरि joined to उपरि (with acc. or gen. or by itself) means (a) Just above; लोकानुपर्युपर्यास्ते माधवः Vop. (b) higher and higher, far high, high above; उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा Mb. --2 (As a separable adverb) It means (a) high above, upon, towards the upper side of (opp. अधः); उपर्युपरि पश्यंतः सर्व एव दरिद्रति H. 2. 2; so उपरिया; ˚स्थापन, ˚स्थित &c.; oft. in comp. स्वमुद्रोपरिचिह्नितं Y. 1. 319. (b) Besides, in addition, further, more; शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः Mb. (c) Afterwards; यदा पूर्वं नासीदुपरि च तथा नैव भविता Śānti. 2. 7; सर्पिः पीत्वोपरि पयः पिबेत् Suśr.; उपर्युपरि more and more, repeatedly, continuously. [cf. Zend upairi, upara; Gr. huper; L. super; Old Germ. obar; Germ. uber; Eng. over; Hind. upar]. --Comp. --आसनं sitting on high. --गत a. gone up, ascended. --चर a. moving above (as a bird). --चित a. piled over or above. --ज a. produced above, elevated, high. --तन, स्थ a. upper, higher. --प्रुत a. Ved. coming from above. --बुध्न a. Ved. raised above the ground. --भागः the upper portion or side. --भावः being above or higher. --भूमिः f. the ground above --मर्त्यं ind. Ved. above men. --शयनं a place of rest. --श्रेणिक a. being in the upper line or series. --सद a. lying [] or sitting above. (--m.) a class of gods. --सद्यं sitting above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरि अव्य० ऊर्द्ध + रिल् उपादेशश्च । प्रथमापञ्चमीसप्तम्य- न्तार्थवृत्तेः ऊर्द्धशब्दस्यार्थे । ऊर्द्ध्वंपुरम् उर्द्ध्वा वा वसतिः ऊर्द्ध्वात् पुरात् ऊर्द्ध्वायावा वसतेरागतः ऊर्द्ध्वेपुरे ऊर्द्ध्वायां वा वसतौ वसति इत्याद्यर्थे सर्व्वत्र उपरीत्येव । “तदु- पर्य्यपि वादरायणः” शा० सू० । “नीचानाः स्थुरुपरि वुध्नएषामस्मे” ऋ० १, २४, ७, “अधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् । १०, १२९, ५, “तत्पाणिमात्मोपरिपातुकन्तु” नैष० । “त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्याः” मेध० । “अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः” “परस्पर- स्योपरि पर्य्यचीयत” रघुः । “छित्त्वा मांसानि- शस्त्रेण यदिवोपरिजोभवेत्” सुश्रु० । “उपरिजतरुजानि याचमानाम्” किरा० । “मिथ्या तत्सत्यादुपरिप्रुता भङ्गेन” यजु० ७, ३, अस्य सामीप्ये द्वित्वं उपर्य्युपरि समीपोर्द्ध्वे अव्य० “उपय्युपर्य्यम्बुमुचां वितानैः” माघः । “अभिस- र्व्वतसोःकार्य्या धिक्युपर्य्यादिषु त्रिषु । द्वितीयाम्रेडितान्तेषु तथान्यत्रापि दृश्यते” इत्युक्तेः तद्योगे सम्बन्धिनि द्वि तीया । “उपर्य्युपरि लोकं हरिः” सि० कौ० । उपर्य्यु परि गच्छन्तः शैलराजमुदङ्मुखाः” भा० आ० ४३४ अ० । बाहुलकात् क्वचिन्न । “उपर्य्युपरि वुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1319,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरि, व्य, (ऊर्द्ध्वे ऊर्द्ध्वायां ऊर्द्ध्वात् ऊर्द्ध्वायाः ऊर्द्ध्वं ऊर्द्ध्वां वा वसत्यागतो रमणीयं वा । “उपर्य्युपरि- ष्टात्” । ५ । ३ । ३१ । इति ऊर्द्ध्वस्योपादेशो रिल् प्रत्ययश्च ॥) ऊर्द्ध्वम् । इति व्याकरणम् ॥ उपर इति भाषा । (“त्वय्यासन्ने नयनमुपारस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्याः । मीनक्षोभाच्चलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति” ॥ इति मेघदूते उत्तरमेघे ३४ श्लोकः । “अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता” । इति रघुः । २ । ६० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपरि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपरिअव्ययम् 📚
करकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपरि 📚 ➤ उप आदेशः" पृथकरूप से प्रयुक्त होने वाला संबंधबोधक अव्यय

कर 📚 ➤ करोति,कीर्यते अनेन इति,कृ(कॄ-अप्)
संस्कृत: किरणः, बलिः, हस्तः · पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपरि 📚ऊपर । यौ॰—उपर्यक्त🟠🔵🟣🟢🟤
कर 📚हाथ । मुहा॰—कर गहना=(१) हाथ पकड़ना । (२) पणिग्रहण या विवाह करना । कर म…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर
बलि (३.३.२०३) — भेंट, झुर्री
किरण के नाम (१.३.३७) — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कर: कृ+अप्,अच् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬