🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपरि
upari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपरि क्रि॰ वि॰ [सं॰] ऊपर । यौ॰—उपर्यक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरि ind. (as a separable adverb) above, upon, on, upwards, towards the upper side of (opposed to अधस् and नीचा, e.g. उपरि-√ या, to go upwards; sometimes written with a following word as if compounded with it, see below);
besides, in addition to, further (सहस्रं शतान्य् उपरि चाष्टौ, 1000 and 800 in addition)
afterwards (e.g. उपरि पयः पिबेत्, he should drink milk afterwards)
उपर्य् उपरि, higher and higher
repeatedly, continuously, RV. &c. (As a separable preposition, with acc. loc., or gen.) over, above, upon, on, at the head of, on the upper side of, beyond (e.g. उपरि शैलं-√ गम्, to go over the mountain; उपरि लङ्कायां सम्प्राप्तः सः, he arrived over Laṅkā; उपर्य् उपरि सर्वेषाम् अतिष्ठत्, he stood at the very head of all; आत्मानं तस्य उपरि क्षिप्त्वा, having thrown himself upon him)
in connection with, with reference to, with regard to, towards (with gen., e.g. ममोपरि विकारितः, changed in feeling with regard to me; पुत्रस्योपरि क्रुद्धः, enraged towards his son)
after (with abl., e.g. मुहूर्ताद् उपरि, after a minute; see also तद्-उपरि &c.), RV. &c.;
उपरि [cf. Zend upairi; Goth. ufar; Old Germ. obar; Mod. Germ. über; Eng. over; Gk. ὑπέρ; Lat. super.]
उपरि may stand first in a compound, as in the following examples:
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (205,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरि ind. 1 As a separable preposition (usually with gen., rarely [] with acc. or loc.) it means (a) Above, over, upon, on, towards; (opp. अधः) (with gen.); गतमुपरि घनानां Ś. 7. 7; अवाङ्मुखस्योपरि वृष्टिः पपात R. 2. 60; अर्कस्योपरि Ś. 2. 8; प्रासादानां Māl. 7. 5; U. 5. 2; Śi. 16. 9; 12. 37; so ˚स्थापनं, ˚स्थित &c.; with loc. उपर्येव स लंकायां Rām.; or acc. यंत्राण्युपरि यंत्राणि ibid.; oft. at the end of comp.; रथ˚, तरुवर,˚तद्˚. (b) At the end of, at the head of; सर्वानंदानामुपरि वर्तमाना K. 158. (c) Beyond, in addition to; पणस्योपरि संस्थाप्य व्ययं Y. 2. 253; भुक्तस्योपरि Suśr. (d) In connection with, with regard to, towards, upon; परस्परस्योपरि पर्यचीयत R. 3. 24; Śānti. 3. 23; तस्योपरि क्रुद्धः, ममोपरि दुष्टबुद्धिः &c.; तवोपरि प्रायोपवेशनं करिष्यामि on your account. (e) After; मुहूर्तादुपरि उपाध्यायश्चेदागच्छेत् P. III. 3. 9 Sk. उपरि joined to उपरि (with acc. or gen. or by itself) means (a) Just above; लोकानुपर्युपर्यास्ते माधवः Vop. (b) higher and higher, far high, high above; उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा Mb. --2 (As a separable adverb) It means (a) high above, upon, towards the upper side of (opp. अधः); उपर्युपरि पश्यंतः सर्व एव दरिद्रति H. 2. 2; so उपरिया; ˚स्थापन, ˚स्थित &c.; oft. in comp. स्वमुद्रोपरिचिह्नितं Y. 1. 319. (b) Besides, in addition, further, more; शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः Mb. (c) Afterwards; यदा पूर्वं नासीदुपरि च तथा नैव भविता Śānti. 2. 7; सर्पिः पीत्वोपरि पयः पिबेत् Suśr.; उपर्युपरि more and more, repeatedly, continuously. [cf. Zend upairi, upara; Gr. huper; L. super; Old Germ. obar; Germ. uber; Eng. over; Hind. upar]. --Comp. --आसनं sitting on high. --गत a. gone up, ascended. --चर a. moving above (as a bird). --चित a. piled over or above. --ज a. produced above, elevated, high. --तन, स्थ a. upper, higher. --प्रुत a. Ved. coming from above. --बुध्न a. Ved. raised above the ground. --भागः the upper portion or side. --भावः being above or higher. --भूमिः f. the ground above --मर्त्यं ind. Ved. above men. --शयनं a place of rest. --श्रेणिक a. being in the upper line or series. --सद a. lying [] or sitting above. (--m.) a class of gods. --सद्यं sitting above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरि अव्य० ऊर्द्ध + रिल् उपादेशश्च । प्रथमापञ्चमीसप्तम्य- न्तार्थवृत्तेः ऊर्द्धशब्दस्यार्थे । ऊर्द्ध्वंपुरम् उर्द्ध्वा वा वसतिः ऊर्द्ध्वात् पुरात् ऊर्द्ध्वायावा वसतेरागतः ऊर्द्ध्वेपुरे ऊर्द्ध्वायां वा वसतौ वसति इत्याद्यर्थे सर्व्वत्र उपरीत्येव । “तदु- पर्य्यपि वादरायणः” शा० सू० । “नीचानाः स्थुरुपरि वुध्नएषामस्मे” ऋ० १, २४, ७, “अधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् । १०, १२९, ५, “तत्पाणिमात्मोपरिपातुकन्तु” नैष० । “त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्याः” मेध० । “अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः” “परस्पर- स्योपरि पर्य्यचीयत” रघुः । “छित्त्वा मांसानि- शस्त्रेण यदिवोपरिजोभवेत्” सुश्रु० । “उपरिजतरुजानि याचमानाम्” किरा० । “मिथ्या तत्सत्यादुपरिप्रुता भङ्गेन” यजु० ७, ३, अस्य सामीप्ये द्वित्वं उपर्य्युपरि समीपोर्द्ध्वे अव्य० “उपय्युपर्य्यम्बुमुचां वितानैः” माघः । “अभिस- र्व्वतसोःकार्य्या धिक्युपर्य्यादिषु त्रिषु । द्वितीयाम्रेडितान्तेषु तथान्यत्रापि दृश्यते” इत्युक्तेः तद्योगे सम्बन्धिनि द्वि तीया । “उपर्य्युपरि लोकं हरिः” सि० कौ० । उपर्य्यु परि गच्छन्तः शैलराजमुदङ्मुखाः” भा० आ० ४३४ अ० । बाहुलकात् क्वचिन्न । “उपर्य्युपरि वुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1319,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरि, व्य, (ऊर्द्ध्वे ऊर्द्ध्वायां ऊर्द्ध्वात् ऊर्द्ध्वायाः ऊर्द्ध्वं ऊर्द्ध्वां वा वसत्यागतो रमणीयं वा । “उपर्य्युपरि- ष्टात्” । ५ । ३ । ३१ । इति ऊर्द्ध्वस्योपादेशो रिल् प्रत्ययश्च ॥) ऊर्द्ध्वम् । इति व्याकरणम् ॥ उपर इति भाषा । (“त्वय्यासन्ने नयनमुपारस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्याः । मीनक्षोभाच्चलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति” ॥ इति मेघदूते उत्तरमेघे ३४ श्लोकः । “अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता” । इति रघुः । २ । ६० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपरि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें