🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:07:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपवनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपवनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपवनम्

अर्थ: बाग, बगीचा, लगाया हुआ जंगल

संस्कृत: कृत्रिमवृक्षसमूहः · पर्याय: आराम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपवन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उपवन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपवन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपवनम्उपवनेउपवनानि
द्वितीयाउपवनम्उपवनेउपवनानि
तृतीयाउपवनेनउपवनाभ्याम्उपवनैः
चतुर्थीउपवनायउपवनाभ्याम्उपवनेभ्यः
पञ्चमीउपवनात् / उपवनाद्उपवनाभ्याम्उपवनेभ्यः
षष्ठीउपवनस्यउपवनयोःउपवनानाम्
सप्तमीउपवनेउपवनयोःउपवनेषु
सम्बोधनहे उपवनहे उपवनेहे उपवनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपवन
उपवन
upavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन (2.4.2) आराम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपवन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाग बगीचा । कुंज । फुलवारी ।
२. छोटे छोटे जंगल । पुराणों में २४ उपवन गिनाए गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-वन n. a small forest or wood, grove, garden, MBh.; Mn.; Megh. &c.
a planted forest, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (206,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपवनं [उपमितं वनेन] A garden, grove, a planted forest; पांडुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः Me. 23; R. 8. 73, 13. 79; ˚लता a garden creeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0330-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपवन न० उपमितं वनेन अवा० स० । वनतुल्ये कृत्रिमे आरो- पितवृक्षसमूहे १ उद्याने । “पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः” मेघ० “साकेतमालोपवना वृहन्ति” रघुः आरामशब्दे पृ० ८०१ विवृतिः वनस्य सामीप्यम् वने वा अव्ययी० । २ वनसामीप्ये ३ वने इत्यर्थे च अव्य० “कुसुम- यन् फलिनीरलिनीरवैर्मदविकाशिभिराहितहुङ्कृतिः । उपवनं निरभर्तृसयत प्रियान्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1321,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपवनं, क्ली, (उपमितं वनेन ।) कृत्रिमवनम् । वा- गान इति भाषा । तत्पर्य्यायः । आरामः २ । इत्य- मरः ॥ (यथा, मेघदूते पूर्व्वमेघे २४ श्लोकः । “पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः” । “सा केतुमालोपवना वृहद्भि- र्विहारशैलानुगतेव नागैः” । इति रघुः । १६ । २६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-260-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपवन" आता है (27)
वेल उपवन । बागअपवन कृत्रिम वन । उपवन । बागआराम बाग । उपवन । फुलवारीउद्यान बगीचा । उपवनवृक्षवाटिका वृक्षवाटी संज्ञा स्त्री॰ बाग । बगीचा । उपवनवनिका कुंजवन । उपवनवाट्य उपवनउद्यानक बगीचा । उपवनवाटक उद्यान । उपवनमृगकानन उद्यान । उपवनकृत्रिमवन उपवन । उद्यान । बगीचावनोत्सर्ग देवमंदिर, वापी, कूप, उपवन, आदि का उत्सगं जो शास्त्रविधि से किया जाता ह…पुष्पवाटिका फूलवारी । फूलों का बगीचा । उपवन । उद्यानअराम पु † संज्ञा पुं॰ बग । उपवन ।—ये नहिं फूल गुलाब के दाहत हिय जु हमार । ब…उदायन पु संज्ञा पुं॰ बाग । वाटिका । उपवनपार्क बड़ा बगीचा । उपवनबगिया पु † संज्ञा स्त्री॰ बागीचा । उपवन । छोटा बागबगीचा बाटिका । उपवन । छोटा बागरियाज बाग । उपवन । उद्यानबागीचा छोटा बाग । वाटिका । उपवन । उद्यानबुसतान पु संज्ञा पुं॰ उद्यान । वाटिका । उपवनदुर्मावलि पु संज्ञा पुं॰ बाग । उपवनतेवन क्रीड़ाविपिन वन । जंगलबटी गोलीबाग अंगद देखाए घाय तन मैं ।—तुलसी (शब्द॰)अमराई † संज्ञा स्त्री॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपवनम्उपवन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपवन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपवनम् 📚 ➤ बाग, बगीचा, लगाया हुआ जंगल
संस्कृत: कृत्रिमवृक्षसमूहः · पर्याय: आराम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपवन 📚बाग बगीचा । कुंज । फुलवारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬