🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:14:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपस्था

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपस्था

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपस्था

अर्थ: निकटवर्ती

व्युत्पत्ति: उप+स्था+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपस्था (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उपस्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उपस्थ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. उपस्था (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. उपस्था (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. उपस्था (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपस्था (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपस्थाउपस्थेउपस्थाः
द्वितीयाउपस्थाम्उपस्थेउपस्थाः
तृतीयाउपस्थयाउपस्थाभ्याम्उपस्थाभिः
चतुर्थीउपस्थायैउपस्थाभ्याम्उपस्थाभ्यः
पञ्चमीउपस्थायाःउपस्थाभ्याम्उपस्थाभ्यः
षष्ठीउपस्थायाःउपस्थयोःउपस्थानाम्
सप्तमीउपस्थायाम्उपस्थयोःउपस्थासु
सम्बोधनहे उपस्थेहे उपस्थेहे उपस्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपस्था
उपस्था
upasthā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-√ स्था P. Ā. -तिष्ठति, -ते (irr. aor. Pot. 3. pl. -स्थेषुस्, AV. xvi, 4, 7) to stand or place one's self near, be present (Ā. if no object follows, Pāṇ. i, 3, 26); to stand by the side of, place one's self near, expose one's self to (with loc. or acc.), RV.; AV.; KātyŚr.; Gobh.; MBh.; Mn. &c.; to place one's self before (in order to ask), approach, apply to, RV.; AV.; ŚBr.; ĀśvGṛ.; Ragh. &c.; to come together or meet with, become friendly with, conciliate (only Ā. Vārtt. on Pāṇ. i, 3, 25); to lead towards (as a way, only Ā. ib.); to go or betake one's self to, Pañcat.; R.; to stand near in order to serve, attend, serve, MBh.; Kathās. &c.; to attend on, worship (only Ā. Kāty. on Pāṇ. i, 3, 25, e.g. अर्कम् उपतिष्ठते, he worships the sun; but अर्कम् उपतिष्ठति, he exposes himself to the sun, Pat.), MBh.; BhP.; Ragh. &c.; to serve with, be of service or serviceable by, attend on with prayers (e.g. ऐन्द्र्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठते, he attends on the Gārhapatya with a Ṛc addressed to Indra; but भर्तारं उपतिष्ठति यौवनेन, (she) attends on her husband with youthfulness, Kāś.), MBh.; Ragh.; Daś. &c.; to stand under (in order to support), approach for assistance, be near at hand or at the disposal of RV.; AV.; TS.; MBh.; Śak. &c.; to fall to one's share, come to the possession of MBh.; R. &c.; to rise against, RV. vii, 83; to start, set out, Hariv.; Daś. : Caus. -स्थापयति, to cause to stand by the side of, place before, cause to lie down by the side of (e.g. a woman), AitBr.; ĀśvŚr.; KātyŚr. &c.; to cause to come near, bring near, procure, fetch, MBh.; R.; Śak. &c.; (in Gr.) to add इति after a word (in the Pada-pāṭha), RPrāt. 842 (cf. उपस्थित).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (211,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपस्था {c1c} U. (cf. P. I. 3. 25-6 and Vārt. 1) 1 To stand near; fall to one's share; नादत्तमुपतिष्ठति Pt. 2. 123; remain; Mu. 4. 13. --2 To come near, approach; मामुपतिष्ठस्व Mu. 1 come to me; रामं मुनिरुपस्थितः R. 15. 76; Ku. 2. 64; Pt. 1. राजद्वारं U. 1; R. 1. 45, 87, 2. 39, 15. 15. --3 To wait or attend upon, serve; नाटकेनोपस्थातव्यमस्माभिः Ś. 1 we [] must wait upon (serve) (the audience) with a play; Ms. 2. 48, 3. 189; पुरा शक्रमुपस्थाय R. 1. 75, 14. 24; U. 1. --4 To approach with prayers, worship (said to be Atm. only in this sense); ये सूर्यमुपतिष्ठंते मंत्रैः Bk. 8. 13; न त्र्यंबकादन्यमुपास्थितासौ 1. 3; Ku. 2. 3; R. 4. 6, 10. 63, 17. 10, 18. 22; Māl.; U. 2, 3, 7; सख्येन मामुपतिष्ठते treats me as a friend. --5 To be or remain near, stay with. --6 To go to with the desire of getting (P. or A.); प्रभुमुपतिष्ठति-ते Sk. --7 To approach for intercourse; कं रहस्युपतिष्ठसे Bk. 5. 68; पतिमुपतिष्ठते नारी Vop. --8 To meet, join (as a river) (A.); गंगा यमुनामुपतिष्ठते Sk. --9 To form friendship with, make a friend of; रथिकानुपतिष्ठते Sk; उपास्थितैवमुक्ते तं सखायं राघवः पितुः Bk. 6. 42; संतमुपतिष्ठते साधुः Vop. --10 To approach with hostile intentions. --11 To lead to, go to or reach (A.) (as a way); पंथाः स्रुध्रमुपतिष्ठते Sk. (प्राप्नोति); Ms. 3. 76. --12 To pass over to, devolve upon, fall to the share of; मूलपुरुषावसाने संपदः परमुपतिष्ठंति Ś. 6; Ki. 13. 69; वीरसूरिति शब्दोयं तनयात्त्वामुपस्थितः M. 5. 16 applies to you; R. 8. 2; विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता 8. 83 awaits or falls to the lot of. --13 To occur, arise; be got; अहोऽस्माकं भोजनमुपस्थितं H. 1. --14 To be present (A.); स्मृत्युपस्थितौ श्लोकौ U. 6; भोजनकाले उपतिष्ठते Sk. --15 To stand under for support. --16 To resort to; वेशमुपतिष्ठंति Dk. 60. --17 To conciliate. --Caus. (-स्थापयति) 1 To provide, present with, furnish with; to get ready, prepare; अस्खलितसुखसंपातं रथमुपस्थापय U. 1; सबाणासनं रथं Ś. 2. --2 To place upon or near. --3 To produce.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0334-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपस्थाउपस्था (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपस्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | उपस्थ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपस्था 📚 ➤ निकटवर्ती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपस्था 📚√ स्था P. Ā. -तिष्ठति, -ते (irr. aor. Pot. 3. pl. -स्थेषुस्, AV. xvi, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • उपस्था: उप+स्था+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें