🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:59:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपहारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपहारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपहारः

अर्थ: आहुति

संस्कृत: उपहारः · पर्याय: उपायन, उपग्राह्य, उपदा, बलि

व्युत्पत्ति: उप+हृ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपहारःउपहारौउपहाराः
द्वितीयाउपहारम्उपहारौउपहारान्
तृतीयाउपहारेणउपहाराभ्याम्उपहारैः
चतुर्थीउपहारायउपहाराभ्याम्उपहारेभ्यः
पञ्चमीउपहारात् / उपहाराद्उपहाराभ्याम्उपहारेभ्यः
षष्ठीउपहारस्यउपहारयोःउपहाराणाम्
सप्तमीउपहारेउपहारयोःउपहारेषु
सम्बोधनहे उपहारहे उपहारौहे उपहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपहार
उपहार
upahāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भेंट । नजर । नजराना । उ॰—(क) धरि धरि सुंदर बेष चले हरषित हिए । चँवर चीर उपहार हार मणि गण लिए ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आए गोप भेंट लै लै कै भूषण बसन सोहाए । नाना विधि उपहार दूध दधि अगे धरि सिर नाए ।—(शब्द॰) । (ग) दीह दीह दिग्गजन के केशव मनहु कुमार । दीन्हे राजा दशरथहि दिगपालन उपहार ।—केशव (शव्द॰) ।
२. शँवों की उपासना के नियम जो छह हैं—हसित, गीत, नृत्य हुड़ुक्कार, नमस्कार ओर जप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-हार m. offering, oblation (to a deity)
complimentary gift, present (to a king or superior), MBh.; Megh.; Kathās. &c.
(उपहारं वि-√ धा, to offer an oblation to a god [acc.], sacrifice to any one, Kathās.)
a particular kind of alliance (purchased through a gift), Kām.; Hit. &c.
food (distributed to guests &c.)
(with the Pāśupatas) a kind of religious service (consisting of laughter, song, dance, muttering हुडुक्, adoration and pious ejaculation), Sarvad. 77, 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपहारः 1 An oblation. --2 A gift, present (in general); रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः R. 4. 84; नृत्योपहारः Me. 32; K. 17, 41, 130, 183. --3 A victim, sacrifice, an offering to a deity; सपर्यां सपशूपहारां R. 16. 39; Māl. 1; उपहारीकृतास्मि Māl. 2; Ve. 4. 7. --4 A complimentary gift, present to a superior &c. --5 (a) Offering of flowers &c., flowery gifts; collection of flowers; म्लानपुष्पोपहारः R. 5. 74; Ku. 6. 42. (b) Presents (to gods) of flowers &c., materials of worship; V. 3; Śi. 11. 36. --6 Honour. --7 Indemnity, presents given as the price of peace; H. 4. 110. --8 Food distributed to guests. --9 Exultation, mirth (consisting of laughter, dance, singing &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0335-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपहार पु० उप + हृ--घञ् । (भेट) १ उपढौकने उपायने “ततः सपर्य्यां सपशूपहाराम्” “रत्नपुष्पोहारेण छायामा- नर्च्च पादयोः” रघुः कर्मणि धञ् । २ उपढौकनीये उपा- यनद्रव्ये “बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः” मेघ० उपगतः हारम् अत्या० स० । ३ हारसमीपस्थे तदु- पशोभके द्रव्ये । अव्ययी० । ४ हारसमीपे अव्य० । उभयत्र “उरोभुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयस्कृतेन किम्” नै० । “ज्योतिषां प्रतिविम्बानि प्राप्लुवन्त्युप- हारताम्” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1342,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपहारः, पुं, (उप + हृ + घञ् ।) उपढौकनद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः । प्राभृतम् २ प्रदेशनम् ३ उपायनम् ४ उपग्राह्यः ५ उपदा ६ । इत्यमरः ॥ (यथा, -- रघौ ४ । ८४ । “रत्नपुष्पोपहारेण च्छायामानर्च्च पादयोः” । “बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः” । इति मेघदूते पूर्व्वमेघे ३३ श्लोकः । यथा, -- कुमारे । ६ । ४२ । “ज्योतिषां प्रतिविम्बानि प्राप्नुवन्त्युपहारताम्” ॥ उपगतो हारं इति वाक्ये हारनिकटस्थद्रव्यम् । यथा, -- नैषधे । १ । ४८ ॥ “उरोमुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयस्कृतेन किम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपहार" आता है (35)
उपढौकन उपहारकौशलिका उपहार । उपढौकन । भेंट । नजरउपग्राह उपहारऔपहारिक उपहार संबंधी या उपहार के काम में आनेवालाआभिहारिक उपहार में दिया हुआअनुप्रदान भेंट । उपहार । दानअभ्युपायन भेट । उपहारपारभृत उपायन । उपहार । भेंटप्रदाय भेंट । प्रदानक । उपहारप्रदानक उपहार । भेंट । दानअकोल पु संज्ञा पुं॰ भेंट । नजर । उपहारइनाम पुरस्कार । बखशिश । उपहारतोहफा सौगात । उपायन । भेंट । उपहारपेशकश नजर । भेंट । उपहारआनतिकर उपहार । पुरस्कारबलि भूमि की उपज का वह अंश जो भूस्वामी प्रतिवर्ष राजा को देता है । कर । राज…संधि दो चीजों का एक में मिलाना । मेल । संयोगनिवाप बीज । अनाजविलंभ उदारताप्राभृत प्राभृतक संज्ञा पुं॰पुरस्कार आगे करने की क्रियासंप्रदान दान देने की क्रिया या भावउपग्राह्य ॰ पुं॰सति पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सत्य' या ' सत'धेनुका धेनुराति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'रात'संप्रदानीय वह जो प्रदान करने के लिये होसमदन युद्ध । लड़ाईसमर्हण आदर । संमानअकोर पु संज्ञा पुं॰ १ आलिंगन । अँकवाराबायन वह मिठाई या पकवान आदि जो लोग उत्सवादि के उपलक्ष में अपने इष्टमित्रों क…इरसाल पेषणमरहमत अनुग्रह । दया । कृपासकलात ओढ़ने की रजाई । दुलाईसौगात वह वस्तु जो परदेश से इष्ट मित्रों को देने के लिये लाई जाय । भेंट । उपह…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपहारःउपहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपहारः 📚 ➤ आहुति
संस्कृत: उपहारः · पर्याय: उपायन, उपग्राह्य, उपदा, बलि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपहार 📚भेंट । नजर । नजराना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपहार
भेंट/उपहार (२.८.२८) — उपायन, उपग्राह्य, उपदा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपहारः: उप+हृ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬