🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:12:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उबरना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उ-+बर-+ना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ना

अर्थ: मनुष्य, एक व्यक्ति

संस्कृत: नरः

व्युत्पत्ति: नी+ऋन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानानरौनरः
द्वितीयानरम्नरौनॄन्
तृतीयान्रानृभ्याम्नृभिः
चतुर्थीन्रेनृभ्याम्नृभ्यः
पञ्चमीनुःनृभ्याम्नृभ्यः
षष्ठीनुःन्रोःनृणाम् / नॄणाम्
सप्तमीनरिन्रोःनृषु
सम्बोधनहे नःहे नरौहे नरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नृ
नृ
nṛ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नर । मनुष्य ।
२. शतरंज या चौसर की गोट (को॰) ।
३. प्रधान । मुखिया । नेता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ m. (acc. नरम् dat. नरे gen. abl. नरस्, loc. नरि; du. नरा, नरौ; pl. nom. voc. नरस् acc. नॄन् [may also stand for other cases; for the final, न् before प् cf. Pāṇ. viii, 3, 10] instr. नृभिस्, or नृभिस्; dat. abl. नृभ्यस् or नृभ्यस् loc. नृषु or नृषु [vi, 1, 184] gen. नराम्. नृणाम् or नॄणाम् [vi, 4, 6]) a man, hero (used also of gods), person
mankind, people (mostly pl.), RV. &c. &c.
(in gram.) a masculine word (nom. ना), L.
the pin or gnomon of a sun-dial, Col.
a piece at chess, W.
नृ [cf. नर; Zd. nar; Gk. ἀ-νήρ, stem -νερ; Old Lat. nero, st. nerōn, Lat. Nero.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ [नी-ऋन् डिच्च; cf. Uṇ. 2. 101] (Nom. sing. ना, gen. pl. नृणां or नॄणां) 1 A man, a person whether male or female; Ms. 3. 81; 4. 61, 7. 61, 10. 33. --2 Mankind. --3 A piece at chess. --4 The pin of a sun-dial. --5 A masculine word; संधिर्ना विग्रहो यानं Ak. --6 A leader. --Comp. --अस्थिमालिन् m. an epithet of Śiva. --कपालं man's skull. --केसरिन् m. ‘man-lion’, Viṣṇu in his Narasiṃha incarnation; cf. नरसिंह. --चक्षस् a. Ved. {1} seeing or observing men. {2} leading or guiding men. (--m.) {1} a god. {2} a demon, goblin. --जलं human urine. --देवः a king. --धर्मन् m. an epithet of Kubera. --नमन a. to be saluted by men (as gods). --पः [नॄन् पाति रक्षति, पा-क] a ruler of men, king, sovereign. ˚अंशः {1} royal portion or revenue, i. e. a sixth, eighth &c. part of grain. {2} a prince. ˚अंगनं (णं) a royal court. ˚अध्वरः N. of a sacrifice (Rājasūya) performed by an emperor or lord paramount, in which all the offices are performed by tributary princes. ˚आत्मजः a prince, crown-prince. ˚आभीरं, ˚मानं music played at the royal meals. ˚आमयः consumption. ˚आसनं ‘royal-seat’, a throne, the chair of state. ˚गृहं a royal palace. ˚नीतिः f. politics, royal policy, state-craft; वेश्यांगनेव नृपनीतिरनेकरूपा Bh. 2. 47. ˚प्रियः the mango tree. ˚लक्ष्मन् n., ˚लिंगं a royal symbol, an emblem of royalty, any one of the royal insignia; particularly, the white umbrella. ˚लिंगधर a. {1} assuming the insignia of royalty. {2} assuming the royal insignia (as a disguise). ˚वल्लभः {1} the friend or favourite of a king. {2} a kind of mango. --(भा) a queen. ˚शासनं a royal grant or edict. ˚संश्रय a. seeking the protection of a king. ˚सुता the musk-rat. ˚सभं, ˚सभा an assembly of kings. --पतिः --पालः {1} a king. {2} N. of Kubera. {3} a Kṣatriya. ˚पथः a royal or main road. --पशुः a beast [] in the form of a man, a brute of a man; Bv. 4. 38. --पीतिः f. Ved. protection of men. --मिथुतं the sign Gemini (twins) of the zodiac. --मेधः a human sacrifice. --यज्ञः ‘the sacrifice to be offered to men’, hospitality, reception of guests (one of the five daily Yajñas; see पंचयज्ञ). --युग्मं = नृभिथुन q. v. --लोकः the world of mortals, the earth. --वराहः Viṣṇu in the boar-incarnation. --वाहनः an epithet of Kubera. --वेष्टनः N. of Śiva. --शृंगं ‘man's horn’; i. e. an impossibility. --सदनं (नृषदनं) the hall of sacrifice. --सद् (षद्) m. the Supreme Being. --सिंहः, --हरिः {1} ‘a lion-like man’, a chief among men, an eminent or distinguished man. {2} Viṣṇu in his fourth incarnation; cf. नरसिंह. {3} a particular mode of sexual enjoyment. --सेनं, सेना an army of men. --सोमः an illustrious man, great man; R. 5. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृ नये भ्वा० प० अक० अनिट् । नरति अनार्षीत् मनार अणोपदेशत्वात् न णत्वं प्रनरति “णोपदेशाल्वनर्द- नाटिनाथ्नाध्नन्द्नकक् नृनृतः” । “नर्द शब्दे नट अवस्य- न्दने चुरादिः नाटीति दीर्घनिर्देशात् अट नृताविति घटादिर्नेह गृह्यते नाथ्र नाधृ याच्ञादौ टु नदि समृद्वौ नक्व नाशने नृ नते नृतो गात्रविक्षेपे एतद्भिन्ना णोपदेशाः” इति मनोरमा । भृ नये सेट् इत्यन्ये
नृ पु० नी--ऋन् डिच्च । १ मनुष्ये २ पुरुषे च अमरः । ना नरौ नरः नृन् नुः नणां नृणाम् । “नृणाभेकोगम्यस्त्वमसि षयसामर्णव इव” पुष्पदन्तस्त्रीत्रम् । “अन्ये कृतयुगे नॄणां युगह्लासानुरूपतः” मनुः । ३ नेतरि त्रि० ४ गङ्कौ पु० । मनुष्यजातौ स्त्रियां ङीष् वृद्धो नारी “नारीणामनु- कृचमाचरसि चेज्जानासि” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उ-बर-नासमास: उ + बर + नृ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उबरना 📚उ 📚बर 📚नृ ➤ उ (शिव का नाम) + बर + नृ (मनुष्य, एक व्यक्ति)
संस्कृत: नरः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बर 📚वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'🟠🔵🟢
नृ 📚नर । मनुष्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उबरना = उ + बर + ना तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें