🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नृ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नृ
नृ
nṛ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नर । मनुष्य ।
२. शतरंज या चौसर की गोट (को॰) ।
३. प्रधान । मुखिया । नेता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ m. (acc. नरम् dat. नरे gen. abl. नरस्, loc. नरि; du. नरा, नरौ; pl. nom. voc. नरस् acc. नॄन् [may also stand for other cases; for the final, न् before प् cf. Pāṇ. viii, 3, 10] instr. नृभिस्, or नृभिस्; dat. abl. नृभ्यस् or नृभ्यस् loc. नृषु or नृषु [vi, 1, 184] gen. नराम्. नृणाम् or नॄणाम् [vi, 4, 6]) a man, hero (used also of gods), person
mankind, people (mostly pl.), RV. &c. &c.
(in gram.) a masculine word (nom. ना), L.
the pin or gnomon of a sun-dial, Col.
a piece at chess, W.
नृ [cf. नर; Zd. nar; Gk. ἀ-νήρ, stem -νερ; Old Lat. nero, st. nerōn, Lat. Nero.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ [नी-ऋन् डिच्च; cf. Uṇ. 2. 101] (Nom. sing. ना, gen. pl. नृणां or नॄणां) 1 A man, a person whether male or female; Ms. 3. 81; 4. 61, 7. 61, 10. 33. --2 Mankind. --3 A piece at chess. --4 The pin of a sun-dial. --5 A masculine word; संधिर्ना विग्रहो यानं Ak. --6 A leader. --Comp. --अस्थिमालिन् m. an epithet of Śiva. --कपालं man's skull. --केसरिन् m. ‘man-lion’, Viṣṇu in his Narasiṃha incarnation; cf. नरसिंह. --चक्षस् a. Ved. {1} seeing or observing men. {2} leading or guiding men. (--m.) {1} a god. {2} a demon, goblin. --जलं human urine. --देवः a king. --धर्मन् m. an epithet of Kubera. --नमन a. to be saluted by men (as gods). --पः [नॄन् पाति रक्षति, पा-क] a ruler of men, king, sovereign. ˚अंशः {1} royal portion or revenue, i. e. a sixth, eighth &c. part of grain. {2} a prince. ˚अंगनं (णं) a royal court. ˚अध्वरः N. of a sacrifice (Rājasūya) performed by an emperor or lord paramount, in which all the offices are performed by tributary princes. ˚आत्मजः a prince, crown-prince. ˚आभीरं, ˚मानं music played at the royal meals. ˚आमयः consumption. ˚आसनं ‘royal-seat’, a throne, the chair of state. ˚गृहं a royal palace. ˚नीतिः f. politics, royal policy, state-craft; वेश्यांगनेव नृपनीतिरनेकरूपा Bh. 2. 47. ˚प्रियः the mango tree. ˚लक्ष्मन् n., ˚लिंगं a royal symbol, an emblem of royalty, any one of the royal insignia; particularly, the white umbrella. ˚लिंगधर a. {1} assuming the insignia of royalty. {2} assuming the royal insignia (as a disguise). ˚वल्लभः {1} the friend or favourite of a king. {2} a kind of mango. --(भा) a queen. ˚शासनं a royal grant or edict. ˚संश्रय a. seeking the protection of a king. ˚सुता the musk-rat. ˚सभं, ˚सभा an assembly of kings. --पतिः --पालः {1} a king. {2} N. of Kubera. {3} a Kṣatriya. ˚पथः a royal or main road. --पशुः a beast [] in the form of a man, a brute of a man; Bv. 4. 38. --पीतिः f. Ved. protection of men. --मिथुतं the sign Gemini (twins) of the zodiac. --मेधः a human sacrifice. --यज्ञः ‘the sacrifice to be offered to men’, hospitality, reception of guests (one of the five daily Yajñas; see पंचयज्ञ). --युग्मं = नृभिथुन q. v. --लोकः the world of mortals, the earth. --वराहः Viṣṇu in the boar-incarnation. --वाहनः an epithet of Kubera. --वेष्टनः N. of Śiva. --शृंगं ‘man's horn’; i. e. an impossibility. --सदनं (नृषदनं) the hall of sacrifice. --सद् (षद्) m. the Supreme Being. --सिंहः, --हरिः {1} ‘a lion-like man’, a chief among men, an eminent or distinguished man. {2} Viṣṇu in his fourth incarnation; cf. नरसिंह. {3} a particular mode of sexual enjoyment. --सेनं, सेना an army of men. --सोमः an illustrious man, great man; R. 5. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृ नये भ्वा० प० अक० अनिट् । नरति अनार्षीत् मनार अणोपदेशत्वात् न णत्वं प्रनरति “णोपदेशाल्वनर्द- नाटिनाथ्नाध्नन्द्नकक् नृनृतः” । “नर्द शब्दे नट अवस्य- न्दने चुरादिः नाटीति दीर्घनिर्देशात् अट नृताविति घटादिर्नेह गृह्यते नाथ्र नाधृ याच्ञादौ टु नदि समृद्वौ नक्व नाशने नृ नते नृतो गात्रविक्षेपे एतद्भिन्ना णोपदेशाः” इति मनोरमा । भृ नये सेट् इत्यन्ये
नृ पु० नी--ऋन् डिच्च । १ मनुष्ये २ पुरुषे च अमरः । ना नरौ नरः नृन् नुः नणां नृणाम् । “नृणाभेकोगम्यस्त्वमसि षयसामर्णव इव” पुष्पदन्तस्त्रीत्रम् । “अन्ये कृतयुगे नॄणां युगह्लासानुरूपतः” मनुः । ३ नेतरि त्रि० ४ गङ्कौ पु० । मनुष्यजातौ स्त्रियां ङीष् वृद्धो नारी “नारीणामनु- कृचमाचरसि चेज्जानासि” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नृउमा-कोश नृ: नर । मनुष्य 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नृ 📚 ➤ नर । मनुष्य उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नृ 📚नर । मनुष्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें