🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:09:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उबलना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उबलन्+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उबलन्

अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च

अंग्रेज़ी: to breathe, to be powerful, to collect grains

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + बल् + शतृ
  2. बलत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + बल् + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बलत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलन्बलन्तौबलन्तः
द्वितीयाबलन्तम्बलन्तौबलतः
तृतीयाबलताबलद्भ्याम्बलद्भिः
चतुर्थीबलतेबलद्भ्याम्बलद्भ्यः
पञ्चमीबलतःबलद्भ्याम्बलद्भ्यः
षष्ठीबलतःबलतोःबलताम्
सप्तमीबलतिबलतोःबलत्सु
सम्बोधनहे बलन्हे बलन्तौहे बलन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बल् (भ्वादिगण) · अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (प्राणने धान्यावरोधने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबलतिबलतःबलन्ति
मध्यमबलसिबलथःबलथ
उत्तमबलामिबलावःबलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बलति · लिट्: बबाल · लुट्: बलिता · लृट्: बलिष्यति · लोट्: बलतात् · लङ्: अबलत् · विधिलिङ्: बलेत् · आशीर्लिङ्: बल्यात् · लुङ्: अबालीत् · लृङ्: अबलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बलन · ण्वुल्: बालकः · तृच्: बलिता · ण्यत्: बाल्यः · तव्य: बलितव्यः · अनीयर्: बलनीयः · क्त: बलितः · क्तवतु: बलितवान् · शतृ: बलन् · स्य-शतृ: बलिष्यन् · क्त्वा: बलित्वा · ल्यप्: प्रबल्य · तुमुन्: बलितुम् · णमुल्: बालम् · घञ्: बालः · क्तिन्: बल्ति · क्वसु: बेलिवान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उबलन्बलत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + बल् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: बलत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + बल् + शतृ
आअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उबलन् 📚 ➤ बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उबलनाउबलन् + आहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उबलन्: उत् + बल् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें