🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उभयम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उभयम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उभयम्

अर्थ: दो अवयव होनेवाला

संस्कृत: द्वौ अवयवौ अस्य

अंग्रेज़ी: Having two parts

व्युत्पत्ति: उभ्+ अयट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उभय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. उभय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उभय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. भय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + भी + अच्
  5. भय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + भी + अच्
  6. भय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + भी + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उभय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउभयःउभयौउभये
द्वितीयाउभयम्उभयौउभयान्
तृतीयाउभयेनउभयाभ्याम्उभयैः
चतुर्थीउभयस्मैउभयाभ्याम्उभयेभ्यः
पञ्चमीउभयस्मात् / उभयस्माद्उभयाभ्याम्उभयेभ्यः
षष्ठीउभयस्यउभययोःउभयेषाम्
सप्तमीउभयस्मिन्उभययोःउभयेषु
सम्बोधनहे उभयहे उभयौहे उभये

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उभय
उभय
ubhaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उभय वि॰ [सं॰] दोनों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उभय mf(ई)n. (only sg. and pl.; according to Hara-datta also du. See Siddh. vol. i, p. 98) both, of both kinds, in both ways, in both manners, RV.; AV.; TS.; ŚBr.; AitĀr.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (216,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उभय pron. a. (यी f.) (Though dual in sense, it is used in the singular and plural only; according to some grammarians in the dual also) Both (of persons or things); उभयमप्यपरितोषं समर्थये Ś. 7; उभयमानशिरे वसुधाधिपाः R. 9. 9; उभयीं सिद्धिमुभाववापतुः 8. 23, 17. 38; Amaru. 60; Ku. 7. 78; Ms. 2. 55, 4. 224; 9. 34. --Comp. --अर्थं ind. for a double object (for earthly prosperity and heavenly happiness also). --आत्मक a. belonging to both. --चर a. living in water and on land or in the air, amphibious. --(रः) a class of birds who live both on land and in the air. --द्युः ind. {1} on both days. {2} the day past and to come. --भागहर a. {1} applicable to two objects. {2} taking two shares. --(रं) a medicine that acts in two ways (both as an emetic and a purgative). --विद्या two fold sciences; i. e. religious knowledge and knowledge about worldly affairs. --विध a. of both kinds. --वेतन a. receiving wages from both (parties), serving two masters, treacherous, perfidious; उभयवेतनो भूत्वा Pt. 1; Śi. 2. 113. --व्यंजन a. having the marks of both sexes. --संभवः a dilemma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0339-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उभय त्रि० उभ + अयच् । द्व्यवयवे द्वित्वविशिष्टे अस्य द्वित्वबोध- कत्वेऽपि एकबहुवचनान्ततयैव प्रयोगः न द्विवचनप्रयोगः । सि० कौ० । “उभयमानशिरे वसुधाधिपाः” रघुः । सर्वादि० सर्वनामकार्य्यम् । उभयस्मै उभयेषाम्! “अथा न उभयेषाममृत मर्त्यानाम्” ऋ० १, २६, ९ । जसि वा शी । उभये उभयाः । “परेऽबर उभया अमित्राः” ऋ० २, १२, १८ । “ये जना उभये भुञ्जते विशः” २, २४, १० । “किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न सङ्गताः” रघुः । स्त्रियां गौरा० ङीष् । “उभयीं सिद्धिमुभाववापतुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1363,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उभयः, त्रि, (उभौ अवयवौ अस्य । उभ + तयप् । उभादुदात्तो नित्यमिति । ५ । २ । ४४ । तयपो- ऽयजादेशः । कथमुभये देवमनुष्या इति यतो बहूनामुभावयवौ न घटतः । नैष दोषः । अत्र हि द्वौ राशी समुदायस्यावयवौ । एको देवानां अपरो मनुष्याणामिति । उभादुदात्तो नित्यमिति नित्य- ग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषये उभशब्दप्रयोगो माभूत् उभयशब्दस्यैव यथा स्यादिति ।) युगलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दुइ इति भाषा । (यथा, मनुः । २ । ५५ ॥ “पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्जञ्च यच्छति । अपूजितन्तु तद्भक्तमुभयं नाशयेदिदम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उभय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उभयम्उभय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उभय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उभय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उभयम् 📚 ➤ दो अवयव होनेवाला
संस्कृत: द्वौ अवयवौ अस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उभय 📚दोनों🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें