🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:27:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उभय
ubhaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उभय वि॰ [सं॰] दोनों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उभय mf(ई)n. (only sg. and pl.; according to Hara-datta also du. See Siddh. vol. i, p. 98) both, of both kinds, in both ways, in both manners, RV.; AV.; TS.; ŚBr.; AitĀr.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (216,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उभय pron. a. (यी f.) (Though dual in sense, it is used in the singular and plural only; according to some grammarians in the dual also) Both (of persons or things); उभयमप्यपरितोषं समर्थये Ś. 7; उभयमानशिरे वसुधाधिपाः R. 9. 9; उभयीं सिद्धिमुभाववापतुः 8. 23, 17. 38; Amaru. 60; Ku. 7. 78; Ms. 2. 55, 4. 224; 9. 34. --Comp. --अर्थं ind. for a double object (for earthly prosperity and heavenly happiness also). --आत्मक a. belonging to both. --चर a. living in water and on land or in the air, amphibious. --(रः) a class of birds who live both on land and in the air. --द्युः ind. {1} on both days. {2} the day past and to come. --भागहर a. {1} applicable to two objects. {2} taking two shares. --(रं) a medicine that acts in two ways (both as an emetic and a purgative). --विद्या two fold sciences; i. e. religious knowledge and knowledge about worldly affairs. --विध a. of both kinds. --वेतन a. receiving wages from both (parties), serving two masters, treacherous, perfidious; उभयवेतनो भूत्वा Pt. 1; Śi. 2. 113. --व्यंजन a. having the marks of both sexes. --संभवः a dilemma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0339-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उभय त्रि० उभ + अयच् । द्व्यवयवे द्वित्वविशिष्टे अस्य द्वित्वबोध- कत्वेऽपि एकबहुवचनान्ततयैव प्रयोगः न द्विवचनप्रयोगः । सि० कौ० । “उभयमानशिरे वसुधाधिपाः” रघुः । सर्वादि० सर्वनामकार्य्यम् । उभयस्मै उभयेषाम्! “अथा न उभयेषाममृत मर्त्यानाम्” ऋ० १, २६, ९ । जसि वा शी । उभये उभयाः । “परेऽबर उभया अमित्राः” ऋ० २, १२, १८ । “ये जना उभये भुञ्जते विशः” २, २४, १० । “किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न सङ्गताः” रघुः । स्त्रियां गौरा० ङीष् । “उभयीं सिद्धिमुभाववापतुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1363,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उभयः, त्रि, (उभौ अवयवौ अस्य । उभ + तयप् । उभादुदात्तो नित्यमिति । ५ । २ । ४४ । तयपो- ऽयजादेशः । कथमुभये देवमनुष्या इति यतो बहूनामुभावयवौ न घटतः । नैष दोषः । अत्र हि द्वौ राशी समुदायस्यावयवौ । एको देवानां अपरो मनुष्याणामिति । उभादुदात्तो नित्यमिति नित्य- ग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषये उभशब्दप्रयोगो माभूत् उभयशब्दस्यैव यथा स्यादिति ।) युगलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दुइ इति भाषा । (यथा, मनुः । २ । ५५ ॥ “पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्जञ्च यच्छति । अपूजितन्तु तद्भक्तमुभयं नाशयेदिदम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उभय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें