🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उमेद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उमेद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उमेद

अर्थ: समझना, जानना, पीड़ा देना, दुःख देना, हानि करना

संस्कृत: मेधाहिंसनयोः

अंग्रेज़ी: to understand, to know, to hurt, to injure, to cause trouble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत् + मिद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. उत् + मेद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. उत् + मद् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. उत् + मद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. मेद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + मिद् + घञ्
  6. मेद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + मेद् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मिद् (भ्वादिगण) · अर्थ: समझना, जानना, पीड़ा देना, दुःख देना, हानि करना (मेधाहिंसनयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममेदतात् / मेदताद् / मेदतुमेदताम्मेदन्तु
मध्यममेद / मेदतात् / मेदताद्मेदतम्मेदत
उत्तममेदानिमेदावमेदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मेदति · लट् (आत्मने.): मेदते · लिट्: मिमेद · लिट् (आत्मने.): मिमिदे · लुट्: मेदिता · लुट् (आत्मने.): मेदिता · लृट्: मेदिष्यति · लृट् (आत्मने.): मेदिष्यते · लोट्: मेदतात् · लोट् (आत्मने.): मेदताम् · लङ्: अमेदत् · लङ् (आत्मने.): अमेदत · विधिलिङ्: मेदेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मेदेत · आशीर्लिङ्: मिद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मेदिषीष्ट · लुङ्: अमेदीत् · लुङ् (आत्मने.): अमेदिष्ट · लृङ्: अमेदिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमेदिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मेदन · ण्वुल्: मेदकः · तृच्: मेदिता · ण्यत्: मेद्यः · तव्य: मेदितव्यः · अनीयर्: मेदनीयः · क्त: मेदितः · क्तवतु: मेदितवान् · शतृ: मेदन् · स्य-शतृ: मेदिष्यन् · शानच्: मेदमानः · क्त्वा: मिदित्वा · ल्यप्: प्रमिद्य · तुमुन्: मेदितुम् · णमुल्: मेदम् · घञ्: मेदः · क्तिन्: मित्ति · क्वसु: मिमिद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मिद्
मिद्
mid
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मिद् or मेद्, cl. 1. P. Ā. = √ मिथ् (‘to understand’ or ‘to kill’), Dhātup. xxi, 7.
2. मिद् or मिन्द् cl. 1. Ā. or cl. 4. P. (Dhātup. xviii, 3 and xxvi, 133) मेदते or मेद्यति (of the former only 3. sg. Impv. मेदताम्, RV. x, 93, 11; pf. मिमेद, मिमिदे; aor. अमिदत्, अमेदिष्ट; fut. मेदिता, मेदिष्यति, ˚ते; ind.p. मिदित्वा or मेदित्वा Gr.; Pass., मिद्यते impers. Pāṇ. vii, 3, 82, Sch.), to grow fat, RV.; TS.; Br.; cl. 10. P. (Dhātup. xxxii, 8) मिन्दयति or मेदयति (cf. MBh. viii, 1992 and मित्र); the latter also as Caus. ‘to make fat’, RV. vi, 28, 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (817,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिद् {vI.v} {c1c} A., {c4c} {c10c} U. (मेदते, मेद्यति-ते, मेदयति-ते) 1 To be unctuous or greasy. --2 To melt. --3 To be fat. --4 To love, feel affection. {vII.v} {c1c} U. (मेदति-ते) see मिथ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0866-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उमेदउत् + मिद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उत् + मेद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | उत् + मद् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उमेद 📚 ➤ समझना, जानना, पीड़ा देना, दुःख देना, हानि करना
संस्कृत: मेधाहिंसनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मिद् 📚or मेद्, cl. 1. P. Ā. = √ मिथ् (‘to understand’ or ‘to kill’), Dhātup.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें