🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:17:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उरोजः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उरोजः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उरोजः

अर्थ: स्त्री की छाती, स्तन

व्युत्पत्ति: उरस्-जः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उरोज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रोज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + रुज् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उरोज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरोजःउरोजौउरोजाः
द्वितीयाउरोजम्उरोजौउरोजान्
तृतीयाउरोजेनउरोजाभ्याम्उरोजैः
चतुर्थीउरोजायउरोजाभ्याम्उरोजेभ्यः
पञ्चमीउरोजात् / उरोजाद्उरोजाभ्याम्उरोजेभ्यः
षष्ठीउरोजस्यउरोजयोःउरोजानाम्
सप्तमीउरोजेउरोजयोःउरोजेषु
सम्बोधनहे उरोजहे उरोजौहे उरोजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उरोज
उरोज
uroja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरोज संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्तन । कुच । छाती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरो—ज m. the female breast, Bhām. (cf. उरसि-ज).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरोज पु० उरसि जायते जग--ड “जे विभाषा” पा० सप्तम्या लुक् । स्त्रीस्तने “दधत्युरोजद्वयमुर्वऽशीतलम्” “रेजाते रु- चिरदृशामुरीजकुम्भौ” माघः स्तनादिकं सूक्ष्मरूपेण जन्म- काले उत्पन्नमपि यौवने उद्भिद्यते । यथाह भाव- प्रका० । “बालानां शुक्रमस्त्येव किन्तु सौक्ष्म्यान्न दृश्यते । तेषां तदेव तारुण्ये पुष्टत्वाद्व्यक्तिमेष्यति कुसुमानां प्रफुल्लानां गन्धः प्रादुर्भवेद्यथा । रोमराज्यादयः पुंसां नारीणामपि यौवने । ज्ञायन्ते तत्तयोर्भेदो ज्ञेयो व्याख्यानतः स च” । तथा च पुंसां रोमराजीश्मश्रुप्रभृतयः नारीणां तु रोमराजीस्तनस्तन्यार्त्तवप्रभृतयः” । आर्त्त- वस्तनोद्भेदकालश्च एकादशवर्षादुत्तरः स्मृतावुक्तः । “अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशमे कन्थका- प्रोक्ता तत ऊर्द्धं रजस्वला” उ० त० स्मृतिः । इदमपि सम्भावितविषयम् धातुभेदेन तत उत्तरमपि भवतीति लोके दृश्यते सम्भावनाभिया दशमाव्दादर्वाक् देयेति तत्त्वम् । सुश्रुते तु द्वादशवर्षोपरि रजःसम्भव उक्तः । “रसादेव रजः स्त्रीणाम् मासि मासि त्र्यहं स्रवेत् । तद्वर्षाद्- द्वादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्” रजःपदं स्तनोद्भे- दस्याप्युपलक्षणम् । गर्भिण्याः पीनस्तनत्वे दुग्धबहुलत्वे च कारणमुक्तम् भा० प्र० । “गृहीतगर्भाणां स्त्रीणामार्त्तव वहानां स्रोतसां गर्भेणावरोधादार्त्तवं न स्रवति तदेव प्रतिहतमूर्द्ध्वमागतमुपचीयमानमपरां भवति शेषञ्चोर्द्ध्वतर- [] मागतं पयोधरौ याति तस्माद् गर्भिण्याः पीभौच्चौ पयो घरौ भवतः” इति । उरोभूप्रभृतयोऽप्यत्र “उरोभुवा कुम्भ- युगेन जृम्भितम्” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1367-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरोजः, पुं, (उरसि वक्षःस्थले जायते । उरस् । जन् + ड ।) स्तनः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "उरोज" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उरोजःउरोज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रोज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + रुज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उरोजः 📚 ➤ स्त्री की छाती, स्तन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उरोज 📚स्तन । कुच । छाती🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें