🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:43:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उल्लाघ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उल्लाघ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उल्लाघ

अर्थ: रोग से मक्त, स्वास्थ्योन्मुख

संस्कृत: पर्याय: वार्त, निरामय, कल्य

व्युत्पत्ति: उद्+लाघ्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उल्लाघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लाघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + लाघ् + घञ्
  3. लाघ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + लाघ् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उल्लाघ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउल्लाघःउल्लाघौउल्लाघाः
द्वितीयाउल्लाघम्उल्लाघौउल्लाघान्
तृतीयाउल्लाघेनउल्लाघाभ्याम्उल्लाघैः
चतुर्थीउल्लाघायउल्लाघाभ्याम्उल्लाघेभ्यः
पञ्चमीउल्लाघात् / उल्लाघाद्उल्लाघाभ्याम्उल्लाघेभ्यः
षष्ठीउल्लाघस्यउल्लाघयोःउल्लाघानाम्
सप्तमीउल्लाघेउल्लाघयोःउल्लाघेषु
सम्बोधनहे उल्लाघहे उल्लाघौहे उल्लाघाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उल्लाघ
उल्लाघ
ullāgha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोग से मुक्त (2.6.58) वार्त · निरामय · कल्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उल्लाघ १ वि॰ [सं॰]
१. रोग से छुटकारा पाता हुआ ।
२. चतुर । कुशाग्रबुद्धि । कौशली ।
३. पवित्र ।
४. प्रसन्न । हर्षयुक्त ।
५. दुष्ट ।
६. काला [को॰] ।
उल्लाघ २ संज्ञा पुं॰ काली मिर्च [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्-लाघ mfn. (fr. √ लाघ्, ‘to be able’, with उद्, Kāś. on Pāṇ. viii, 3, 55), recovered from sickness, convalescent
dexterous, clever, L.
pure, L.
wicked, L.
happy, merry, L.
उल्-लाघ m. black pepper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (219,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्लाघ a. 1 Recovered from sickness, convalescent. --2 Dextrous, clever, skilful. --3 Pure. --4 Happy, delighted. --5 Wicked. --6 Black.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्लाघ त्रि० उद् + लाघ--क्त नि० । १ रोगनिर्मुक्ते, २ दक्षे, ३ शुचौ, च । ४ मरिचे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1372,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्लाघः, त्रि, (उत् + लाघ् + गत्यर्थेति क्त । निपात- नात् सिद्धम् ।) गदान्निर्गतः । नीरोगः । इत्यमरः ॥ शुचिः । दक्षः । कृष्णम् । मरीचमितियावत् । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ कृष्णमित्यत्र हृष्टभिति कस्याञ्चिन्मेदिन्यां पाठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-274-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उल्लाघउल्लाघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लाघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + लाघ् + घञ् | लाघ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + लाघ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उल्लाघ 📚 ➤ रोग से मक्त, स्वास्थ्योन्मुख
संस्कृत: पर्याय: वार्त, निरामय, कल्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उल्लाघ 📚रोग से छुटकारा पाता हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उल्लाघ
रोग से मुक्त (२.६.५८) — वार्त, निरामय, कल्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उल्लाघ: उद्+लाघ्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें