🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:56:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उल्व

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उल्व

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उल्व

अर्थ: न्, चस्य लत्वम्" भ्रूण

व्युत्पत्ति: उच+ब(व) न्, चस्य लत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उल्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उल्व (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउल्वम्उल्वेउल्वानि
द्वितीयाउल्वम्उल्वेउल्वानि
तृतीयाउल्वेनउल्वाभ्याम्उल्वैः
चतुर्थीउल्वायउल्वाभ्याम्उल्वेभ्यः
पञ्चमीउल्वात् / उल्वाद्उल्वाभ्याम्उल्वेभ्यः
षष्ठीउल्वस्यउल्वयोःउल्वानाम्
सप्तमीउल्वेउल्वयोःउल्वेषु
सम्बोधनहे उल्वहे उल्वेहे उल्वानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उल्व
उल्व
ulva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उल्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ पैदा होता है । आँवला । अँवरी ।
२. गर्भाशय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्ब or उल्व (rarely अस्, m.), अम्, n. (√ उच्, ‘to accumulate’, Uṇ. iv, 95; more probably fr. √ 1. वृ, BRD.), a cover, envelope, esp. the membrane surrounding the embryo, RV. x, 51, 1; AV. iv, 2, 8; VS.; TS.; ŚBr. &c.; the vulva, womb, VS. xix, 76; a cave, cavity, L.; [cf. Lat. alvus, vulva; Lith. urwā, üla.]
उल्व &c. See उल्ब, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (219,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्बं, --ल्वं 1 The bag which surrounds the embryo, fœtus. --2 The vulva. --3 The womb. --4 A cave.
उल्व, उल्वण See उल्ब, उल्बण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्व पु० उच--समवाये आधारे वन् “उल्वादयश्च” उणा० नि० चस्य लः गुणाभावश्च । गर्भवेष्टनचर्म्मणि “उल्वावृतोगर्भोदश वा मासान्नन्तः शयित्वा यावद्वाऽथ जायते” छा० उ० । “उल्वावृत इत्यादि वैराग्यहेतोरिदमुच्यते । कष्टं हि मातुः कुक्षौ मूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्मादिपूर्णे तदनुलिप्तस्य गर्भस्योल्वाऽशुचिपूयावृतस्य लोहितरेतोऽशुचिवीजस्य मातुरशितपीतरसानुप्रवेशेन विवर्द्धमानस्य निरुद्धशक्तिबल- वीर्य्यतेजः प्रज्ञाचेष्टस्य शयनं, ततो योनिद्वारेण पीड्यमा- नस्य कष्टतरा निःसृतिर्जन्मेति वैराग्यं ग्राहयति मुहू- र्त्तमप्यसह्यं दश वा मासानतिदीर्घकालमन्तःशयित्वेति” इति शा० भा० । कर्त्तरि वन् । २ गर्भे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1373,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्वं, क्ली, (उल्लीयते इति । उत् + लीङ् श्लेषणे उल्वादयश्च ४ । ९५ । इति उणादिसूत्रेण साधुः ।) जरायुः । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायां ३ । ३८ । “यथोल्वेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्” । “जातमात्रं विशोध्योल्वाद्बालं सैन्धवसर्पिषा । प्रसूतिक्लेशितञ्चानु बलातैलेन सेचयेत्” ॥ इति वाभटः उत्तरस्थाने १ अध्याये उक्तवान् ॥ “अथ जातस्योल्वं मुखञ्च सैन्धवसर्पिषा विशोध्य घृताक्तं मूर्द्ध्नि पिचुं दद्यात् ततो नाभिनाडीमष्टा- ङ्गुलमायम्य सूत्रेण बद्ध्वा च्छेदयेत्तत्सूत्रैकदेशञ्च कुमारस्य ग्रीवायां सम्यग् बध्रीयात् । इति सुश्रुते शारीरस्थाने १० अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-275-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उल्व" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उल्वउल्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उल्व 📚 ➤ न्, चस्य लत्वम्" भ्रूण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उल्व 📚झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ पैदा होता है । आँवला । अँवरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें