🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:34:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उषसी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उषसी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उषसी

अर्थ: पौ फटना, प्रभात

संस्कृत: प्रत्यूषः · पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, प्रत्युषस्, व्युष्ट

व्युत्पत्ति: उष्+असि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उषस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. उषस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. उषसी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. उषस् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उषस्
उषस्
uṣas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उषस् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ उषा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषस् आस्, f. (nom. pl. उषासस् and उषसस्; instr. pl. उषद्भिस्, RV. i, 6, 3; see Kāś. on Pāṇ. vii, 4, 48) morning light, dawn, morning (personified as the daughter of heaven and sister of the Ādityas and the night), RV.; AV.; ŚBr.; Śak. &c.
the evening light, RV. x, 127, 7
N. of a wife of Bhava (= Φοῖβος) or Rudra, VP.
(उषासौ, ˚आसा, and ˚असा) f. du. night and morning, RV.; VS. &c.
उषस् (अस्), n. daybreak, dawn, twilight, Uṇ. iv, 233; L.
the outer passage of the ear, L.
the Mālaya range, L.
उषस्, [cf. Gk. ἠώς; Lat. auro-ra; Lith. ausz-ra; Old High Germ. ôs-tan.]
उषस् See under √ 1. उष्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषस् f. 1 Dawn, morning; प्रदीपार्चिरिवाषेसि R. 12. 1; उषसि उत्थाय rising at day-break. --2 Morning light; cf. Aurora; (personified as the daughter of heaven and sister of the Ādityas). --3 The deity that presides over the morning and evening twilights (used in dual); उषसौ or उषासौ. --4 The outer passage of the ear. --5 The Malaya range. --सी The end of the day, evening twilight. --Comp. --बुध् a. awakening with the morning light, early awaked. --बुध a. awakening early. --(धः) {1} fire; U. 6. {2} a child. {3} N. of a tree (चित्रक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषस् प्रभातीभावे कण्ड्वा० पर० सक० सेट् । उषस्यति औ- षस्यीत् औषसीत् उषस्याम् साम् बभूव आस चकार ।
उषस् न० ओषत्यन्धकारम् उष--असुन् किच्च । १ प्रत्यूषे, “उष उषो हि वसो अग्रमेषि” १०, ८, ४ । स च कालः । “पञ्चपञ्च उषःकालः” स्मृतेः पञ्चपञ्चाशद्घटिकोत्तरः । “आसीदासन्ननिर्वाणः प्रदीपार्च्चिरिवोषसि” रघुः । “पुन- रुषसि विविक्तैर्मातरिश्वावचूर्ण्य” माघः २ सन्ध्यात्रये स्त्री “इह स्युरिन्द्राय पूर्व्वीरुषसोदुहानाः” ऋ० ६, २८, १ । तेन उषा उषसौ--उषस इत्यादि भकारादौ परे वेदे सस्य दः उषद्भिः सि० कौ० । “निम्रुच उषसस्तक्ववीरिव” ऋ० १, १५१, ५, ३ तदभिमानिदेवताभेदे अस्य देव- ताद्वन्द्वे पूर्व्वापरयोः उषासादेशः । “नक्तोषासा सु- पेशसा” ऋ० १, १४२, ७ । तदभिमानिदेवताभेदाभिधा- यित्वेन देवताद्वन्द्वः । “जिगीषोषासानक्ता सुदुघेव धेनुः” १, १८६४, । आदिपदलोपोऽपि उषासावश्विना” यजु० २१, ५० । नक्तोषासाविति प्राप्ते आदिपदलोपः वेददी० । “उषासा वां सुहिरण्ये” यजु० २९, ६ । नक्तोषासावित्यर्थः वेददी० । “साऽस्य देवता यत् । उषस्य तद्देवताके पश्वादौ” कृष्णाञ्जिरल्पाञ्जिर्महाञ्जिस्त उषस्यः” यजु० २४, ४, उषस्या उषादेवताकाश्चतुर्थे यूपे नियोज्याः” [] वेददी०४ ब्राह्ममुहूर्त्ते “उषावै अश्वस्य मेध्यस्य विव्याध” वृ० उ० । “उषा ब्राह्मो मुहूर्त्तकालः” श० भा० । ५ दिवोदुहितृदेवतायाम् स्त्री प्रौढमनोरमा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1377,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उषसीउषस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: उषस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | उषसी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उषसी 📚 ➤ पौ फटना, प्रभात
संस्कृत: प्रत्यूषः · पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, प्रत्युषस्, व्युष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उषस् 📚दे॰ 'उषा'🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उषस्
प्रातःकाल के नाम (१.४.२) — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, प्रत्युषस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें