🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:46:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊनयना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊनयन्+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊनयन्

अर्थ: कम करना, घटाना, संक्षेप करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: परिहाणे

अंग्रेज़ी: to reduce, to shorten

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊनयत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊन + शतृ
  2. ऊनयत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊन + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊनयत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊनयन्ऊनयन्तौऊनयन्तः
द्वितीयाऊनयन्तम्ऊनयन्तौऊनयतः
तृतीयाऊनयताऊनयद्भ्याम्ऊनयद्भिः
चतुर्थीऊनयतेऊनयद्भ्याम्ऊनयद्भ्यः
पञ्चमीऊनयतःऊनयद्भ्याम्ऊनयद्भ्यः
षष्ठीऊनयतःऊनयतोःऊनयताम्
सप्तमीऊनयतिऊनयतोःऊनयत्सु
सम्बोधनहे ऊनयन्हे ऊनयन्तौहे ऊनयन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊन (चुरादिगण) · अर्थ: कम करना, घटाना, संक्षेप करना (परिहाणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊनयतिऊनयतःऊनयन्ति
मध्यमऊनयसिऊनयथःऊनयथ
उत्तमऊनयामिऊनयावःऊनयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊनयति · लट् (आत्मने.): ऊनयते · लिट्: ऊनयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ऊनयाञ्चक्रे · लुट्: ऊनयिता · लुट् (आत्मने.): ऊनयिता · लृट्: ऊनयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ऊनयिष्यते · लोट्: ऊनयतात् · लोट् (आत्मने.): ऊनयताम् · लङ्: औनयत् · लङ् (आत्मने.): औनयत · विधिलिङ्: ऊनयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊनयेत · आशीर्लिङ्: ऊन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊनयिषीष्ट · लुङ्: औननत् · लुङ् (आत्मने.): औननत · लृङ्: औनयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): औनयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊनन · ण्वुल्: ऊनकः · तृच्: ऊनयिता · यत्: ऊन्यः · तव्य: ऊनयितव्यः · अनीयर्: ऊननीयः · क्त: ऊनितः · क्तवतु: ऊनितवान् · शतृ: ऊनयन् · स्य-शतृ: ऊनयिष्यन् · शानच्: ऊनयमानः · क्त्वा: ऊनयित्वा · ल्यप्: प्रोन्य · तुमुन्: ऊनयितुम् · णमुल्: ऊनम् · क्तिन्: ऊन्ति · क्वसु: ऊनयाम्बभूवान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊनयन्ऊनयत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊन + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: ऊनयत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊन + शतृ
आअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊनयन् 📚 ➤ कम करना, घटाना, संक्षेप करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: परिहाणे

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊनयत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ऊनयनाऊनयन् + आहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊनयन्: ऊन + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें