🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:54:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊर्णा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊर्णा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊर्णा

अर्थ: ऊन

संस्कृत: मेषलोमः, भ्रुवौ अन्तरा आवर्तः

व्युत्पत्ति: ऊर्ण+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त
  2. ऊर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त
  3. ऊर्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त
  4. ऊर्णा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त
  5. ऊर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त
  6. ऊर्ण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊर्णा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊर्णाऊर्णेऊर्णाः
द्वितीयाऊर्णाम्ऊर्णेऊर्णाः
तृतीयाऊर्णयाऊर्णाभ्याम्ऊर्णाभिः
चतुर्थीऊर्णायैऊर्णाभ्याम्ऊर्णाभ्यः
पञ्चमीऊर्णायाःऊर्णाभ्याम्ऊर्णाभ्यः
षष्ठीऊर्णायाःऊर्णयोःऊर्णानाम्
सप्तमीऊर्णायाम्ऊर्णयोःऊर्णासु
सम्बोधनहे ऊर्णेहे ऊर्णेहे ऊर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: मारना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊर्वतिऊर्वतःऊर्वन्ति
मध्यमऊर्वसिऊर्वथःऊर्वथ
उत्तमऊर्वामिऊर्वावःऊर्वामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊर्वति · लिट्: ऊर्वाञ्चकार · लुट्: ऊर्विता · लृट्: ऊर्विष्यति · लोट्: ऊर्वतात् · लङ्: और्वत् · विधिलिङ्: ऊर्वेत् · आशीर्लिङ्: ऊर्व्यात् · लुङ्: और्वीत् · लृङ्: और्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊर्वण · ण्वुल्: ऊर्वकः · तृच्: ऊर्विता · ण्यत्: ऊर्व्यः · तव्य: ऊर्वितव्यः · अनीयर्: ऊर्वणीयः · क्त: ऊर्णः · क्तवतु: ऊर्णवान् · शतृ: ऊर्वन् · स्य-शतृ: ऊर्विष्यन् · क्त्वा: ऊर्वित्वा · ल्यप्: प्रोर्व्य · तुमुन्: ऊर्वितुम् · णमुल्: ऊर्वम् · घञ्: ऊर्वः · क्तिन्: ऊर्ति · क्वसु: ऊर्वाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊर्णा
ऊर्णा
ūrṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊर्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ]
१. ऊन ।
२. चित्ररथ नामक गंधर्व की स्त्री ।
३. भौंहों के मध्य की भौंरी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्णा f. (less correctly spelt उर्णा) (Uṇ. v, 47) wool, a woollen thread, thread, RV. iv, 22, 2; v, 52, 9; ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.
cobweb, BhP.
a circle of hair between the eyebrows, Kād.; Lalit.
N. of several women
ऊर्णा [cf. उरण, उरा, उर-भ्र; also Gk. ἔρ-ι-ον; Lat. vell-us, vill-us; Lith. vīlna; Goth. vulla (for vulna); Russ. vōlna; Mod. Germ. Wolle; Eng. wool.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (221,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्णा 1 Wool; R. 16. 87. --2 A circle of hair between the eyebrows. --3 N. of the wife of Chitraratha. --Comp. --पिंडः a ball of wool. --वल, --वत् a. woollen. --सूत्रं a thread of wool. --स्तुका Ved. a tuft of wool.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0345-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उ(ऊ)र्णा स्त्री ऊर्णूयते आच्छाद्यते ऊर्णु--ड ह्रस्वः । १ मेषादि लोम्नि २ ललाटस्थलोगसमूहात्मके चिह्नभेदे । “ललाट पट्टे नवनलिननालभङ्गतन्वीयमूर्ण्णा परिस्फुरति” काद० । दीर्घादिरयमिति बहवः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1368,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्णा, स्त्री, (ऊर्णोति । ऊर्णु + “ऊर्णोते डः” । ५ । ४७ । इति उणादिसूत्रेण डः । डित्वात् टिलोपः ।) मेषादिलोम । पसम् इति भाषाभ्रु । वोरन्तरावर्त्तः । इत्यमरः ॥ स तु भ्रूद्वयमध्ये मृणालतन्तुसूक्ष्मः शुभायत एकः प्रशस्तावर्त्तो महापुरुषलक्षणम् चक्रवर्त्त्यादीनां महायोगिनाञ्च भवति । इति भरतः ॥ (चित्ररथपत्नी । यथा, भागवते । ५ । १५ । १२ । “चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-280-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऊर्णा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊर्णाऊर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: ऊर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त | ऊर्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊर्व् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊर्णा 📚 ➤ ऊन
संस्कृत: मेषलोमः, भ्रुवौ अन्तरा आवर्तः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊर्णा 📚ऊन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊर्णा: ऊर्व् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें