🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:00:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊर्मिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊर्मिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊर्मिः

अर्थ: लहर, झाल

संस्कृत: तरङ्गः · पर्याय: भङ्ग, तरङ्ग, वीचि

व्युत्पत्ति: ऋ+मि, अर्तेरुच्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊर्मि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ऊर्मि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऊर्मि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊर्मिःऊर्मीऊर्मयः
द्वितीयाऊर्मिम्ऊर्मीऊर्मीन्
तृतीयाऊर्मिणाऊर्मिभ्याम्ऊर्मिभिः
चतुर्थीऊर्मयेऊर्मिभ्याम्ऊर्मिभ्यः
पञ्चमीऊर्मेःऊर्मिभ्याम्ऊर्मिभ्यः
षष्ठीऊर्मेःऊर्म्योःऊर्मीणाम्
सप्तमीऊर्मौऊर्म्योःऊर्मिषु
सम्बोधनहे ऊर्मेहे ऊर्मीहे ऊर्मयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊर्मि
ऊर्मि
ūrmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लहर के नाम (1.10.5) भंग · तरंग · वीचि · लहरों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊर्मि, ऊर्मी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लहर । तरंग । उ॰—ऊर्मि घूर्णित रे, मृत्यु महान, खोजता कहाँ कहाँ नादान ।—गीतिका, पृ॰ २७ । यौ॰— ऊर्मिलाली=समुद्र ।
२. पीडा । दु:ख । विशेष—ये छह हैं । जैसे;— एक मत से सर्दी, गर्मी, लोभ, मोह, भूख, प्यास । दूसरे मत से भूख, प्यास, जरा मृत्यु, शोक, मोह ।
३. छह की संख्या ।
४. शिकन । कपडे़ की सलोट ।
५. धारा । प्रवाह या वेग (को॰) ।
६. पंक्ति । क्रम (को॰) ।
७. प्रकाश । ज्योति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्मि इस्, m. f. (√ ऋ, Uṇ. iv, 44), a wave, billow, RV.; AV.; VS.; KātyŚr.; MBh.; Ragh. &c.
(figuratively) wave of pain or passion or grief &c., R.; Prab. &c.
‘the waves of existence’ (six are enumerated, viz. cold and heat [of the body], greediness and illusion [of the mind], and hunger and thirst [of life] Subh.; or according to others, hunger, thirst, decay, death, grief, illusion Comm. on VP.; W.)
speed, velocity, TBr. ii, 5, 7, 1; Śiś. v, 4
symbolical expression for the number six, RāmatUp.
a fold or plait in a garment, L.
line, row, L.
missing, regretting, desire, L.
appearance, becoming manifest, L.;
ऊर्मि [cf. Lith. vil-ni-s; Old High Germ. wella; Mod. Germ. Welle; Eng. well.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (222,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्मिः m. f. [ऋ-मि अर्तेरुच्च Uṇ. 4. 44] 1 A wave, billow; पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि Me. 24; R. 5. 61, 12. 85. --2 Current, flow. --3 Light. --4 Speed, velocity. --5 A fold or plait in a garment. --6 A row, line. --7 A human infirmity (Wilson); शोकमोहौ जरामृत्यू क्षुत्पिपासे षडूर्मयः. --8 Distress, uneasiness, anxiety. --9 The course of a horse. --10 Missing, regretting. --11 Association, number, quantity. --Comp. --मालिन् a. wreathed or adorned with waves. (--m.) the ocean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्म्मि पुंस्त्री० ऋ--मि--अर्त्तेरुच्च । १ तरङ्गे, “व्योमगङ्गोर्म्मि- वायुभिः” रघुः “महोर्म्मिभिर्व्याहतवाञ्छितार्थैः” २ प्रकाशे, ३ वेगे, ४ वस्त्रसङ्कोचरेखायाम्, ५ पीडायाम्, ६ उत्कण्ठायाम्, ७ बुभुक्षादिषु, षट्सु देहमनःप्राणानां यथायथं धर्म्मेषु ते च “बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य, मनसः स्मृतौ । शोकमोहौ, शरीरस्य जरामृत्यू षडूर्म्मयः” शा० ति० विभज्योक्ताः “पङ्क्तीकृतानामश्वानां नमनोन्नमनाकृतिः । अतिवेगसमायुक्ता गतिरूर्म्मिरुदाहृता” वैजयन्त्यु क्तलक्षणायाम् ८ अश्वगतौ स्त्री “तूर्णं पयोधय इवोर्म्मिभिरापतन्तः” माघः “क्षिपद्भिरुर्म्मीनपरैरिवो- र्म्मिभिः” माघः “पक्षे ऊर्मिभिरश्वगतिभिरित्यर्थः । ऊर्म्मो भवः यत् । ऊर्म्य ऊर्म्मिभवे त्रि० रात्रौ स्त्री निरु० “तिरस्तमोददृश ऊर्म्यासु” ऋ० ६, ४८, ६, “ऊ- र्म्यासु रात्रिषु” भा० । रुद्रभेदे पु० “नम ऊर्म्याय चाव- न्याय च” यजु० १६, ३१ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1393,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्म्मिः, स्त्री, पुं, (ऋच्छतीति । ऋ गतौ । “अर्त्ते रूच्च” । ४ । ४४ । इति उणादिसूत्रेण मिः । अर्त्ते- रूरादेशश्च ॥) तरङ्गः । (यथा, रघुः । १२ । ८५ । “तमाधूतध्वजपटं व्योमगङ्गोर्म्मिवायुभिः” ॥) प्रकाशः । वेगः । भङ्गः । वस्त्रसङ्कोचरेखा । वे- दना । पीडा । इति मेदिनी ॥ उत्कण्ठा । इति हेमचन्द्रः ॥ “शोकमोहौ जरामृत्यू क्षुत्पिपासे षडूर्म्मयः” । इति श्रीभागवतटीका ॥ (बुभुक्षादयः षट्, यथा; -- “बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनसः स्मृतौ । शोकमोहौ शरीरस्य जरामृत्यू षडूर्म्मयः” ॥ (अश्वगतिभेदः । तल्लक्षणं यथा वैजयन्त्याम् । “पङ्क्तीकृतानामश्वानां नमनोन्नमनाकृतिः । अतिवेगसमायुक्ता गतिरूर्म्मिरुदाहृता” ॥ तथा च माघे ५ । ४ । “तूर्णं पयोधर इवोर्म्मिभिरापतन्तः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऊर्मि" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊर्मिःऊर्मि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊर्मि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊर्मिः 📚 ➤ लहर, झाल
संस्कृत: तरङ्गः · पर्याय: भङ्ग, तरङ्ग, वीचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊर्मि 📚ऊर्मी संज्ञा स्त्री॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऊर्मि
लहर के नाम (१.१०.५) — भंग, तरंग, वीचि, लहरों

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬