🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:02:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊषः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊषः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊषः

अर्थ: रिहाली धरती

संस्कृत: क्षारमृद् · पर्याय: क्षारमृत्तिका

व्युत्पत्ति: ऊष्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऊष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊषःऊषौऊषाः
द्वितीयाऊषम्ऊषौऊषान्
तृतीयाऊषेणऊषाभ्याम्ऊषैः
चतुर्थीऊषायऊषाभ्याम्ऊषेभ्यः
पञ्चमीऊषात् / ऊषाद्ऊषाभ्याम्ऊषेभ्यः
षष्ठीऊषस्यऊषयोःऊषाणाम्
सप्तमीऊषेऊषयोःऊषेषु
सम्बोधनहे ऊषहे ऊषौहे ऊषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊष
ऊष
ūṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खारी मिट्टी (2.1.5) क्षारमृत्तिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊसर भूमि । रेहवाली भूमि ।
२. नोनी मिट्टी । लोना मिट्टी ।
३. अम्ल । क्षार ।
४. दरार । छेद ।
५. कान का छेद ।
६. मलय पर्वत ।
७. ऊषा । भोर ।
८. वीर्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊष m. (√ उष्, BRD.; √ ऊष्, T.), salt ground, soil impregnated with saline particles, TS.; AitBr. iv, 27, 9; ŚBr.; Mn. v, 120; Suśr. &c. (according to the Brāhmaṇas also ‘cattle’)
a cleft, hole, L.
the cavity of the ear, L.
the Malaya mountain, L.
dawn, daybreak, L. (in the latter sense also n., W.)
ऊष f(आ and ई). soil impregnated with saline particles, sterile soil, KātyŚr.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊषः [ऊष्-रुजायां-क] 1 Salt ground. --2 An acid. --3 A cleft, fissure. --4 The cavity of the ear. --5 The Malaya mountain. --6 Dawn, daybreak (--षं according to some). --7 Semen. --षी Saline earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊष रुजायाम्[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] भ्वा० पर० सक० सेट् । ऊषति औषीत् [] ऊषाम् बभूव आस चकार । ऊषितः व्यूषः ऊषणः । [1] Correction submitted by Shalu411 on 20200511. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/272. note: pu0 deleted. entry is a verb.
ऊष पु० ऊष--रुजायां क । १ क्षारे, २ कर्णरन्ध्ने, ३ चन्द्र- नाद्रौ च । “कौशेयाविकयोरूषैः” मनुः । “सोषैरुदकगो- मूत्रैः शुध्यत्याविककौषिकम्” या० । तत्र चन्दनाद्रेः विरहितापकत्त्वात् कर्णच्छिद्रस्य अल्पजजादिप्रवेशेन उद्वेग- हेतुत्वात् क्षारमृत्तिकाया मलापहारकत्वात् तथात्वम् इति भेदः । ऊषति अन्धकारं पेचकत् वा । ४ प्रभाते ५ रेतसि न० । तस्य च क्षारवत्तीव्रत्वात् उष्णत्वाच्च- तथात्वम् । यथा च रेतस ऊषत्वम् तथाह “रेतो वा ऊषाः प्रजननं तदेनं प्रजनन आभजत्येतद्ध वै पितरः प्रजननाभक्ता भवन्ति यदेषां प्रजाभवति” शत० ब्रा० १३, ८, १, १४ । ५ क्षारमृत्तिकायां स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1394-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊष रोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं-परं सकं- सेट् ।) दीर्घादिः । “ऊषति सन्तं खलः” । इति दुर्गादासः ॥
ऊषं, क्ली, (ऊष् + क ।) प्रभातम् । इति शब्दरत्नावली ॥
ऊषः, पुं, क्षारमृत्तिका । इत्यमरः ॥ (यथा मनुः ५ । १२० । “कौषेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकैः” । “ऊषैः क्षारमृत्तिकाभिः” इति कुल्लुभट्टः । कर्णविलम् । चन्दनाद्रिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊषःऊष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ऊष् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊषः 📚 ➤ रिहाली धरती
संस्कृत: क्षारमृद् · पर्याय: क्षारमृत्तिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊष 📚ऊसर भूमि । रेहवाली भूमि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऊष
खारी मिट्टी (२.१.५) — क्षारमृत्तिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊषः: ऊष् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें