🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:50:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊषण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊषण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊषण

अर्थ: स्त्रियां टाप् च" काली मिर्च

व्युत्पत्ति: ऊष्+ल्युट्, स्त्रियां टाप् च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऊषण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊषणम्ऊषणेऊषणानि
द्वितीयाऊषणम्ऊषणेऊषणानि
तृतीयाऊषणेनऊषणाभ्याम्ऊषणैः
चतुर्थीऊषणायऊषणाभ्याम्ऊषणेभ्यः
पञ्चमीऊषणात् / ऊषणाद्ऊषणाभ्याम्ऊषणेभ्यः
षष्ठीऊषणस्यऊषणयोःऊषणानाम्
सप्तमीऊषणेऊषणयोःऊषणेषु
सम्बोधनहे ऊषणहे ऊषणेहे ऊषणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊषण
ऊषण
ūṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊषण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चीता या चित्रक ।
२. काली मिर्च ।
३. सोंठ । शुंठी ।
४. पिप्पली ।
५. पिप्पलीमूल ।
६. चव्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊषणः The plant Plumbago Zeylanica (चित्रक). --णं, --णा 1 Black pepper. --2 Ginger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊषण न० ऊष--ल्यु । १ मरिचे, २ पिप्पलीसूले, ३ शुण्ठ्याञ्च । (चिता) ४ चित्रके पु० । ५ पिप्ल्यां ६ चव्ये च(चै) स्त्री । मरीच्यादीनां कदुत्वेन जिह्वोद्वेजकतया तथात्वम् । त्र्यूषणं त्रिकटुशुण्ठी पिप्पली मरिचं च यथाह “विश्वो- पकुल्या मरिचं त्र्यूषं त्रिकटु कथ्यते । कटुत्रिकं त्रिकटुकं त्र्यूषणं व्योषमुच्यते । त्र्यूषणं दीपनं हन्ति श्वासकास- त्वगामयान् । गुल्ममेहं च त्वक्स्थौल्यं मेदसा सह पीन- सान्” भावप्र० । त्र्यूषणं सकणामूलं कथितं यद्त्र्यू- षणकम् । व्योषस्यैव गुणाः प्रोक्ता अधिक श्चतुरूषणे” भा० प्र० । षडूषणम् । “पिप्पली पिप्पलीमूलम् चव्या चि- त्रकनागरैः । पञ्चभिः कोलमात्रञ्च पञ्चकोलम् तदुच्यते । पञ्चकोलं समरिचं षडूषणमिहेष्यते” भावप्रकाशः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1394,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊषणं, क्ली, (ऊष् + ल्युट् ।) मरिचम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ (मरिचार्थे पर्य्यायो यथा, -- “मरिचं वेल्लजं कृष्णमूषणं धर्म्मपत्तनम्” ॥ गुणाश्चास्य मरिचशब्दे ज्ञेयाः ॥ शुण्ठी च । एत- दर्थे पर्य्यायो यथा, -- “शुण्ठी विश्वा च विश्वञ्च नागरं विश्वभेषजम् । ऊषणं कटुभद्रञ्च शृङ्गवेरं महौषधम्” ॥ गुणाश्च शुण्ठीशब्दे ज्ञातव्याः ॥ पिप्पलीमूलञ्च । एतदर्थे पर्य्यायो यथा, -- “ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलमूषणं चटकाशिरः” । अस्य गुणाश्च पिप्पलीमूलशब्दे बोद्धव्याः । इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊषणऊषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ऊष् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊषण 📚 ➤ स्त्रियां टाप् च" काली मिर्च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊषण 📚चीता या चित्रक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऊषण
काली मिर्च (२.९.३६) — वेल्लज, मरीच, कोलक, कृष्ण, धर्मपत्तन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊषण: ऊष् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें