🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:02:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊषापति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊष+आपति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊष

अर्थ: रोगी होना, बीमार होना

संस्कृत: रुजायाम्

अंग्रेज़ी: to be ill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ऊष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. उष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. वस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊष् (भ्वादिगण) · अर्थ: रोगी होना, बीमार होना (रुजायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊषतात् / ऊषताद् / ऊषतुऊषताम्ऊषन्तु
मध्यमऊष / ऊषतात् / ऊषताद्ऊषतम्ऊषत
उत्तमऊषाणिऊषावऊषाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊषति · लिट्: ऊषाञ्चकार · लुट्: ऊषिता · लृट्: ऊषिष्यति · लोट्: ऊषतात् · लङ्: औषत् · विधिलिङ्: ऊषेत् · आशीर्लिङ्: ऊष्यात् · लुङ्: औषीत् · लृङ्: औषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊषण · ण्वुल्: ऊषकः · तृच्: ऊषिता · ण्यत्: ऊष्यः · तव्य: ऊषितव्यः · अनीयर्: ऊषणीयः · क्त: ऊषितः · क्तवतु: ऊषितवान् · शतृ: ऊषन् · स्य-शतृ: ऊषिष्यन् · क्त्वा: ऊषित्वा · ल्यप्: प्रोष्य · तुमुन्: ऊषितुम् · णमुल्: ऊषम् · घञ्: ऊषः · क्तिन्: ऊष्टि · क्वसु: ऊषाम्बभूवान्

आपति

अर्थ: प्राप्त होना, पाना

संस्कृत: लम्भने

अंग्रेज़ी: to obtain, to get, to receive

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आपत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + शतृ
  3. आपत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + शतृ
  4. आपता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + घञ् · तद्धित: आप + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — आप् (चुरादिगण) · अर्थ: प्राप्त होना, पाना (लम्भने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआपति / आपयतिआपतः / आपयतःआपन्ति / आपयन्ति
मध्यमआपयसि / आपसिआपथः / आपयथःआपथ / आपयथ
उत्तमआपयामि / आपामिआपयावः / आपावःआपयामः / आपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आपति · लट् (आत्मने.): आपयते · लिट्: आप · लिट् (आत्मने.): आपयाञ्चक्रे · लुट्: आपयिता · लुट् (आत्मने.): आपयिता · लृट्: आपयिष्यति · लृट् (आत्मने.): आपयिष्यते · लोट्: आपतात् · लोट् (आत्मने.): आपयताम् · लङ्: आपत् · लङ् (आत्मने.): आपयत · विधिलिङ्: आपयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): आपयेत · आशीर्लिङ्: आप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): आपयिषीष्ट · लुङ्: आपत् · लुङ् (आत्मने.): आपिपत · लृङ्: आपयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आपयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आपन · ण्वुल्: आपकः · तृच्: आपिता · यत्: आप्यः · ण्यत्: आप्यः · तव्य: आपितव्यः · अनीयर्: आपनीयः · क्त: आपितः · क्तवतु: आपितवान् · शतृ: आपन् · स्य-शतृ: आपिष्यन् · शानच्: आपयमानः · क्त्वा: आपित्वा · ल्यप्: प्राप्य · तुमुन्: आपितुम् · णमुल्: आपम् · घञ्: आपः · क्तिन्: आप्ति · क्वसु: आपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊष
ऊष
ūṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खारी मिट्टी (2.1.5) क्षारमृत्तिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊसर भूमि । रेहवाली भूमि ।
२. नोनी मिट्टी । लोना मिट्टी ।
३. अम्ल । क्षार ।
४. दरार । छेद ।
५. कान का छेद ।
६. मलय पर्वत ।
७. ऊषा । भोर ।
८. वीर्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊष m. (√ उष्, BRD.; √ ऊष्, T.), salt ground, soil impregnated with saline particles, TS.; AitBr. iv, 27, 9; ŚBr.; Mn. v, 120; Suśr. &c. (according to the Brāhmaṇas also ‘cattle’)
a cleft, hole, L.
the cavity of the ear, L.
the Malaya mountain, L.
dawn, daybreak, L. (in the latter sense also n., W.)
ऊष f(आ and ई). soil impregnated with saline particles, sterile soil, KātyŚr.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊषः [ऊष्-रुजायां-क] 1 Salt ground. --2 An acid. --3 A cleft, fissure. --4 The cavity of the ear. --5 The Malaya mountain. --6 Dawn, daybreak (--षं according to some). --7 Semen. --षी Saline earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊष रुजायाम्[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] भ्वा० पर० सक० सेट् । ऊषति औषीत् [] ऊषाम् बभूव आस चकार । ऊषितः व्यूषः ऊषणः । [1] Correction submitted by Shalu411 on 20200511. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/272. note: pu0 deleted. entry is a verb.
ऊष पु० ऊष--रुजायां क । १ क्षारे, २ कर्णरन्ध्ने, ३ चन्द्र- नाद्रौ च । “कौशेयाविकयोरूषैः” मनुः । “सोषैरुदकगो- मूत्रैः शुध्यत्याविककौषिकम्” या० । तत्र चन्दनाद्रेः विरहितापकत्त्वात् कर्णच्छिद्रस्य अल्पजजादिप्रवेशेन उद्वेग- हेतुत्वात् क्षारमृत्तिकाया मलापहारकत्वात् तथात्वम् इति भेदः । ऊषति अन्धकारं पेचकत् वा । ४ प्रभाते ५ रेतसि न० । तस्य च क्षारवत्तीव्रत्वात् उष्णत्वाच्च- तथात्वम् । यथा च रेतस ऊषत्वम् तथाह “रेतो वा ऊषाः प्रजननं तदेनं प्रजनन आभजत्येतद्ध वै पितरः प्रजननाभक्ता भवन्ति यदेषां प्रजाभवति” शत० ब्रा० १३, ८, १, १४ । ५ क्षारमृत्तिकायां स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1394-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊष रोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं-परं सकं- सेट् ।) दीर्घादिः । “ऊषति सन्तं खलः” । इति दुर्गादासः ॥
ऊषं, क्ली, (ऊष् + क ।) प्रभातम् । इति शब्दरत्नावली ॥
ऊषः, पुं, क्षारमृत्तिका । इत्यमरः ॥ (यथा मनुः ५ । १२० । “कौषेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकैः” । “ऊषैः क्षारमृत्तिकाभिः” इति कुल्लुभट्टः । कर्णविलम् । चन्दनाद्रिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊषऊष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | उष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
आपतिआप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आपत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + शतृ | आपत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊष 📚 ➤ रोगी होना, बीमार होना
संस्कृत: रुजायाम्

आपति 📚 ➤ प्राप्त होना, पाना
संस्कृत: लम्भने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊष 📚ऊसर भूमि । रेहवाली भूमि🟠🔵🟣🟢🟤
आप् 📚cl. 5. P. आप्नोति [AV. ix, 5, 22, &c.], (perf. आप, aor. आपत्, fut. आप…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ऊषापतिऊष + आपतिदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬