🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:56:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊहनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊहनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊहनीयः

अर्थ: तर्क करना, कल्पना करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: वितर्के

अंग्रेज़ी: to conjecture,to infer,to guess, to reason, to imagine, to hypothesize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊहनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊहनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊहनीयःऊहनीयौऊहनीयाः
द्वितीयाऊहनीयम्ऊहनीयौऊहनीयान्
तृतीयाऊहनीयेनऊहनीयाभ्याम्ऊहनीयैः
चतुर्थीऊहनीयायऊहनीयाभ्याम्ऊहनीयेभ्यः
पञ्चमीऊहनीयात् / ऊहनीयाद्ऊहनीयाभ्याम्ऊहनीयेभ्यः
षष्ठीऊहनीयस्यऊहनीययोःऊहनीयानाम्
सप्तमीऊहनीयेऊहनीययोःऊहनीयेषु
सम्बोधनहे ऊहनीयहे ऊहनीयौहे ऊहनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊह् (भ्वादिगण) · अर्थ: तर्क करना, कल्पना करना (वितर्के)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊहतेऊहेतेऊहन्ते
मध्यमऊहसेऊहेथेऊहध्वे
उत्तमऊहेऊहावहेऊहामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊहते · लिट् (आत्मने.): ऊहाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊहिता · लृट् (आत्मने.): ऊहिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊहताम् · लङ् (आत्मने.): औहत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊहेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊहिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औहिष्ट · लृङ् (आत्मने.): औहिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊहन · ण्वुल्: ऊहकः · तृच्: ऊहिता · ण्यत्: ऊह्यः · तव्य: ऊहितव्यः · अनीयर्: ऊहनीयः · क्त: ऊहितः · क्तवतु: ऊहितवान् · शानच्: ऊहमानः · क्त्वा: ऊहित्वा · ल्यप्: प्रोह्य · तुमुन्: ऊहितुम् · णमुल्: ऊहम् · घञ्: ऊहः · क्तिन्: ऊढि · क्वसु: ऊहाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊहनीय
ऊहनीय
ūhanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊहनीय वि॰ [सं॰]
१. तर्क करने योग्य । तर्कनीय । विचार योग्य
२. परिवर्तन या सुधार योग्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऊहनीय mfn. to be changed or modified, Nyāyam.
2. ऊहनीय mfn. to be deliberated upon
to be inferred or concluded, Sarvad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊहनीयःऊहनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊहनीयः 📚 ➤ तर्क करना, कल्पना करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: वितर्के

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊहनीय 📚तर्क करने योग्य । तर्कनीय । विचार योग्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊहनीयः: ऊह् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें