🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:44:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊहिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊहिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊहिता

अर्थ: तर्क करना, कल्पना करना

संस्कृत: वितर्के

अंग्रेज़ी: to conjecture,to infer,to guess, to reason, to imagine, to hypothesize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. ऊह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  3. ऊहिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + क्त
  4. ऊहितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + तृच्
  5. ऊहिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊह् + क्त
  6. ऊहिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊह् + क्त
  7. ऊहित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऊह् + क्त
  8. ऊहिता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: ऊह् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊह् (भ्वादिगण) · अर्थ: तर्क करना, कल्पना करना (वितर्के)

लुट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊहिताऊहितारौऊहितारः
मध्यमऊहितासेऊहितासाथेऊहिताध्वे
उत्तमऊहिताहेऊहितास्वहेऊहितास्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊहते · लिट् (आत्मने.): ऊहाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊहिता · लृट् (आत्मने.): ऊहिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊहताम् · लङ् (आत्मने.): औहत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊहेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊहिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औहिष्ट · लृङ् (आत्मने.): औहिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊहन · ण्वुल्: ऊहकः · तृच्: ऊहिता · ण्यत्: ऊह्यः · तव्य: ऊहितव्यः · अनीयर्: ऊहनीयः · क्त: ऊहितः · क्तवतु: ऊहितवान् · शानच्: ऊहमानः · क्त्वा: ऊहित्वा · ल्यप्: प्रोह्य · तुमुन्: ऊहितुम् · णमुल्: ऊहम् · घञ्: ऊहः · क्तिन्: ऊढि · क्वसु: ऊहाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊह्
ऊह्
ūh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
तर्क के नाम (1.5.4) अध्याहार · तर्क
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऊह् cl. 1. P. Ā. ऊहति, -ते, ऊहांचकार and -चक्रे, ऊहिता, औहीत्, औहिष्ट (connected with √ वह्, q.v., and in some forms not to be distinguished from it), to push, thrust, move, remove (only when compounded with prepositions); to change, alter, modify, ŚāṅkhŚr. Comm. on Nyāyam.
2. ऊह् cl. 1. P. Ā. ऊहति, -ते (Ved. ओहते), ऊहां-चकार, &c. (by native authorities not distinguished from 1. ऊह् above), to observe, mark, note, attend to, heed, regard, RV.; AV. xx, 131, 10; to expect, hope for, wait for, listen for, RV.; to comprehend, conceive, conjecture, guess, suppose, infer, reason, deliberate upon, MBh.; BhP.; Nyāyam.; Bhaṭṭ. &c.: Caus. ऊहयति (aor. औजिहत्), to consider, heed, MBh.; to cause to suppose or infer, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊह् {vI.v} {c1c} U. (ऊहति-ते, ऊहांचकार-वक्रे, ऊहितुं, ऊहित) 1 To note, mark, [] observe. --2 To guess, conjecture, infer; अनुक्तमप्यूहति पंडितो जनः Pt. 1. 43. --3 To comprehend, conceive, perceive, expect; ऊहांचक्रे जयं न च Bk. 14. 72, 3. 48, 15. 123. --4 To reason, deliberate about. --5 To reckon upon (with loc.). --6 To wait for. --7 To be regarded as. {vII.v} {c1c} P. 1 To change or modify. --2 To push, thrust, remove (with a prep.) --Caus. To cause to [] reason, think, infer or conjecture; Ki. 16. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊहिताऊह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | ऊहिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊहिता 📚 ➤ तर्क करना, कल्पना करना
संस्कृत: वितर्के

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊह् 📚cl. 1. P. Ā. ऊहति, -ते, ऊहांचकार and -चक्रे, ऊहिता, औहीत्, औहिष्ट (con…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें