🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:34:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊह्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊह्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊह्यः

अर्थ: तर्क करना, कल्पना करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: वितर्के

अंग्रेज़ी: to conjecture,to infer,to guess, to reason, to imagine, to hypothesize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊह्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊह्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊह्यःऊह्यौऊह्याः
द्वितीयाऊह्यम्ऊह्यौऊह्यान्
तृतीयाऊह्येनऊह्याभ्याम्ऊह्यैः
चतुर्थीऊह्यायऊह्याभ्याम्ऊह्येभ्यः
पञ्चमीऊह्यात् / ऊह्याद्ऊह्याभ्याम्ऊह्येभ्यः
षष्ठीऊह्यस्यऊह्ययोःऊह्यानाम्
सप्तमीऊह्येऊह्ययोःऊह्येषु
सम्बोधनहे ऊह्यहे ऊह्यौहे ऊह्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊह् (भ्वादिगण) · अर्थ: तर्क करना, कल्पना करना (वितर्के)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊहतेऊहेतेऊहन्ते
मध्यमऊहसेऊहेथेऊहध्वे
उत्तमऊहेऊहावहेऊहामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊहते · लिट् (आत्मने.): ऊहाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊहिता · लृट् (आत्मने.): ऊहिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊहताम् · लङ् (आत्मने.): औहत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊहेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊहिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औहिष्ट · लृङ् (आत्मने.): औहिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊहन · ण्वुल्: ऊहकः · तृच्: ऊहिता · ण्यत्: ऊह्यः · तव्य: ऊहितव्यः · अनीयर्: ऊहनीयः · क्त: ऊहितः · क्तवतु: ऊहितवान् · शानच्: ऊहमानः · क्त्वा: ऊहित्वा · ल्यप्: प्रोह्य · तुमुन्: ऊहितुम् · णमुल्: ऊहम् · घञ्: ऊहः · क्तिन्: ऊढि · क्वसु: ऊहाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊह्य
ऊह्य
ūhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊह्य वि॰ [सं॰] जो ऊहा करने योग्य हो । तर्क्य । तर्कनीय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऊह्य mfn. to be changed or modified, Nyāyam.
2. ऊह्य mfn. id., VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊह्य pot. p. 1 Inferable, to be investigated. --2 To be supplied, elliptical.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊह्य त्रि० ऊह--ण्यत् । १ तर्कणीये २ उद्भावनीये ३ अध्याहार्य्ये ४ मीमांसकोक्तोहविषये च । अनीयर् । ऊहनीय तदर्थे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1398,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊह्यःऊह्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊह् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊह्यः 📚 ➤ तर्क करना, कल्पना करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: वितर्के

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊह्य 📚जो ऊहा करने योग्य हो । तर्क्य । तर्कनीय🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊह्यः: ऊह् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें