🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋक्व

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋक्+व

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋक्

अर्थ: सूक्त

संस्कृत: ऋग्वेदः

व्युत्पत्ति: ऋच्-क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ऋज् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऋच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. ऋज् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋच् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋक् / ऋग्ऋचौऋचः
द्वितीयाऋचम्ऋचौऋचः
तृतीयाऋचाऋग्भ्याम्ऋग्भिः
चतुर्थीऋचेऋग्भ्याम्ऋग्भ्यः
पञ्चमीऋचःऋग्भ्याम्ऋग्भ्यः
षष्ठीऋचःऋचोःऋचाम्
सप्तमीऋचिऋचोःऋक्षु
सम्बोधनहे ऋक् / हे ऋग्हे ऋचौहे ऋचः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

व

अर्थ: वायु, हवा

संस्कृत: पर्याय: वा, यथा, तथा, इव, एवम्

व्युत्पत्ति: वा + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावःवौवाः
द्वितीयावम्वौवान्
तृतीयावेनवाभ्याम्वैः
चतुर्थीवायवाभ्याम्वेभ्यः
पञ्चमीवात् / वाद्वाभ्याम्वेभ्यः
षष्ठीवस्यवयोःवानाम्
सप्तमीवेवयोःवेषु
सम्बोधनहे वहे वौहे वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋच्
ऋच्
ṛc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऋच् cl. 6. P. ऋचति, आनर्च, अर्चिता, &c., = 1. अर्च्, p. 89, col. 3; to praise, Dhātup. xxviii, 19 (cf. अर्क.)
2. ऋच् f. praise, verse, esp. a sacred verse recited in praise of a deity (in contradistinction to the Sāman [pl. Sāmāni] or verses which were sung and to the Yajus [pl. Yajūṃṣi] or sacrificial words, formularies, and verses which were muttered)
sacred text, RV.; AV.; VS.; ŚBr. &c., Mn. &c.
the collection of the Ṛc verses (sg., but usually pl. ऋचस्), the Ṛg-veda, AitBr.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.; Mn. i, 23, &c. (cf. ऋग्-वेद above)
the text of the Pūrvatāpanīya, RāmatUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋच् {c6c} P. (ऋचति, आनर्च, आर्चीत्, अर्चितुं) 1 To praise, extol, celebrate; याभ्यां गायत्रमृच्यते Rv. 8. 38. 10. --2 To cover, screen. --3 To shine.
ऋच् f. [ऋच्यते स्तूयतेऽनया, ऋच् करणे क्विप्] 1 A hymn (in general). --2 A single verse, stanza, or text; a verse of the Ṛgveda (opp. यजुस् and सामन्); त्रेधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि Śat. Br. --3 The collective body of the Ṛgveda (pl.); ऋचः सामानि जज्ञिरे Rv. 10. 90. 9. --4 Splendour (for. रुच्). --5 Praise. --6 Worship. --Comp. --अयनं [ऋचामयनं] N. of a book; ऋक्पारायण; ˚आदि N. of a collection of words in Pāṇini. --आवानं the time for reciting the Vedas. --गाथा N. of a certain song. --तंत्रं, --व्याकरणं N. of the Pariśiṣṭas of the Sāma-veda. --भाज् a. partaking of a Ṛk, (as a deity who is addressed with it). --विधानं the performance of certain rites [] by reciting verses of the Ṛg-veda. --वेदः the oldest of the four Vedas, and the most ancient sacred book of the Hindus. [The Ṛgveda is said to have been produced from fire; cf. Ms. 1. 23. This Veda is divided, according to one arrangement, into 8 Aṣṭakas, each of which is divided into as many Adhyāyas: according to another arrangement into 10 Maṇḍalas, which are again subdivided into 1000 Anuvākas, and comprises 1000 sūktas. The total number of verses or Ṛks is above 1000]. --संहिता the arranged collection of the hymns of Ṛgveda. --साम (˚मे dual) the verses Ṛk and Sāman. ˚शृंगः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋच् स्तुतौ तुदा० पर० सक० सेट् । ऋचति आर्चीत् । आनर्च । कर्मणि ऋच्यते आर्चि । “याभ्यां गायत्रमृच्यते” ऋ० ८, ३८, १० “ब्रह्माण्यृच्यन्ते युवभ्याम्” ७, ७०, ६,
ऋच् स्त्री ऋच्यते स्तूयतेऽनया ऋच--करण क्विप् । वेदमन्त्र भेदे “यत्रार्थवशेन पादव्यवस्थितिः सा ऋक्” जै० । “ऋचो यजूषि सामानि निगदामन्त्राः” कात्या० १, २, १, । “ऋगादयो निगदान्ताश्चत्वारोमन्त्राः । तत्रार्थवशेन वृत्त- वशेन बा यत्र पादव्यवस्था, सा ऋक् तत्र “समिधाग्निं दुवस्पत” इत्यादी यत्र प्रत्यक्षेण समाप्तोऽर्थोदृश्यते तत्रार्थ वशेन पादव्यवस्था यत्र च क्रियापदानुपादानात् “सुस- सिद्धाय शोचिषे तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः” इत्यादौ अपर्य- बसितोऽर्थस्तत्र वृत्तवशेन पादव्यवस्था भवति अतश्च यत्र नियताक्षराणि नियताश्च पादानियतानि वावसानानि सा ऋगित्युच्यते । अनियताक्षरपादावसानं यजुः यद्यपि व्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेत्यभियुक्तप्रयोगः तथापि तत्र विशे- षणं गोतिः विशेष्याण्यृगक्षराणि नागृहीतविशेषणा विशेष्ये वुद्धिरिति प्रथमं प्रतीयमानत्वात् गीतिरेव सामे- त्युच्यते तथा च “कवतीषु रथन्तरं गायति” “यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति” “ऋच्यध्यूढ साम गायति” प्रजापतेर्हृ- दयमनृच गायतीत्याद्युपपन्नं भवति अत ऋगक्षरातिरिक्तं यद्गीतिशब्दवाच्यं तत् सामशब्दे नोच्यते । ननु यदि रथ- न्तरादिशब्दा गीतेरेव वाचकाः तदा “रथन्तरेण स्तुवीतेति” कथं स्तुतिसाधनत्वम् गुणगुणिसम्बन्धकीर्त्तनं हि स्तुतिः सा च गीतिरूपेण साम्ना न सम्भवति । उच्यते गीतेः स्वयंस्तुतिवाचकत्वाभावादृगक्षरप्रकटनद्वारा स्तुतिसाधनत्वं भवतीति नोक्तदोषः । निगदाः प्रैषाः परसम्बोधनार्थाः “प्रोक्षणीरासादय” “अग्नीदग्नीन्विहर” इत्येवमादयः । ननु निगदा अपि यजूंष्येव ततः किमर्थं पृथगुक्ताः । उच्यते “उपाशु यजुषा ऊच्चैर्निगदेनेति” धर्म्मभेदेन यजुःष्वनन्त- [] र्भावशङ्कया पृथग्वचनम् । वस्तुतस्तु निगदानां यजुष्ट्वमेव परसम्बोधनार्थत्वात्तु उच्चैर्निगदेनेति धर्म्मभेदः न च धर्म्म- भेदाद्भेदः ऋकसामयोरपि क्वचिदुपांशुप्रयोगविधानात् अ- तस्त्रैविध्यमेव मन्त्राणाम् । तथाचोक्तम् “अहेर्बुध्न्यमन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रैविदा विदुः” ऋचः सामानि यजूं- षीति त्रीन्वेदान्विदन्तीति त्रिविदः त्रिविदां सम्बन्धि- नोऽध्येतारस्त्रैविदाः ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुस्तं गोपायेति योजना । ऋग्यजःसामा- त्मको मन्त्रभेदोऽभिहितः तदबान्तरभेदाकाङ्क्षायामृचां च साम्नां चाध्येतृप्रसिद्ध्यैव भेदे सिद्धे लक्षणं न क्रियते” कर्कः । “ऋचैव हौत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवं साम्नीद्गीथम्” ऐत० “त्रिधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि” शत० ब्रा० ६, ६, ३, ४ । “ऋचः सामानि जज्ञिरे पुरुष- सू० । “तदेतदृचाभ्यनूक्तम्” छा० उ० । २ विश उत्तरे निरु० । समासे तदन्तात् अच् । अर्द्धर्चः एकर्चम् द्व्यृचं षडृचम् इत्यादि । बहु० । अध्येतर्य्येव अच् । अनृचः बह्वृचः इत्यादि ग्रन्थे तु न अच् । अनृक् साम । प्राचुर्य्ये मयट् । ऋङ्मय तत्प्रचुरे त्रि० स्त्रियां ङीप् । “एतं यज्ञमृङ्- मयं यजुर्मयम् साममयमाहुतिमयम्” शत० ब्रा० ४, ३, ४, ५ । भावे क्विप् । ३ स्तुतौ ४ पूजायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1413,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋक्ऋच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋज् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ऋच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
वव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋक् 📚 ➤ सूक्त
संस्कृत: ऋग्वेदः

व 📚 ➤ वायु, हवा
संस्कृत: पर्याय: वा, यथा, तथा, इव, एवम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋच् 📚cl. 6. P. ऋचति, आनर्च, अर्चिता, &c., = 1. अर्च्, p. 89, col. 3; to pra…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऋक्: ऋच्-क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • व: वा + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें