🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:32:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋच्
ṛc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऋच् cl. 6. P. ऋचति, आनर्च, अर्चिता, &c., = 1. अर्च्, p. 89, col. 3; to praise, Dhātup. xxviii, 19 (cf. अर्क.)
2. ऋच् f. praise, verse, esp. a sacred verse recited in praise of a deity (in contradistinction to the Sāman [pl. Sāmāni] or verses which were sung and to the Yajus [pl. Yajūṃṣi] or sacrificial words, formularies, and verses which were muttered)
sacred text, RV.; AV.; VS.; ŚBr. &c., Mn. &c.
the collection of the Ṛc verses (sg., but usually pl. ऋचस्), the Ṛg-veda, AitBr.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.; Mn. i, 23, &c. (cf. ऋग्-वेद above)
the text of the Pūrvatāpanīya, RāmatUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋच् {c6c} P. (ऋचति, आनर्च, आर्चीत्, अर्चितुं) 1 To praise, extol, celebrate; याभ्यां गायत्रमृच्यते Rv. 8. 38. 10. --2 To cover, screen. --3 To shine.
ऋच् f. [ऋच्यते स्तूयतेऽनया, ऋच् करणे क्विप्] 1 A hymn (in general). --2 A single verse, stanza, or text; a verse of the Ṛgveda (opp. यजुस् and सामन्); त्रेधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि Śat. Br. --3 The collective body of the Ṛgveda (pl.); ऋचः सामानि जज्ञिरे Rv. 10. 90. 9. --4 Splendour (for. रुच्). --5 Praise. --6 Worship. --Comp. --अयनं [ऋचामयनं] N. of a book; ऋक्पारायण; ˚आदि N. of a collection of words in Pāṇini. --आवानं the time for reciting the Vedas. --गाथा N. of a certain song. --तंत्रं, --व्याकरणं N. of the Pariśiṣṭas of the Sāma-veda. --भाज् a. partaking of a Ṛk, (as a deity who is addressed with it). --विधानं the performance of certain rites [] by reciting verses of the Ṛg-veda. --वेदः the oldest of the four Vedas, and the most ancient sacred book of the Hindus. [The Ṛgveda is said to have been produced from fire; cf. Ms. 1. 23. This Veda is divided, according to one arrangement, into 8 Aṣṭakas, each of which is divided into as many Adhyāyas: according to another arrangement into 10 Maṇḍalas, which are again subdivided into 1000 Anuvākas, and comprises 1000 sūktas. The total number of verses or Ṛks is above 1000]. --संहिता the arranged collection of the hymns of Ṛgveda. --साम (˚मे dual) the verses Ṛk and Sāman. ˚शृंगः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋच् स्तुतौ तुदा० पर० सक० सेट् । ऋचति आर्चीत् । आनर्च । कर्मणि ऋच्यते आर्चि । “याभ्यां गायत्रमृच्यते” ऋ० ८, ३८, १० “ब्रह्माण्यृच्यन्ते युवभ्याम्” ७, ७०, ६,
ऋच् स्त्री ऋच्यते स्तूयतेऽनया ऋच--करण क्विप् । वेदमन्त्र भेदे “यत्रार्थवशेन पादव्यवस्थितिः सा ऋक्” जै० । “ऋचो यजूषि सामानि निगदामन्त्राः” कात्या० १, २, १, । “ऋगादयो निगदान्ताश्चत्वारोमन्त्राः । तत्रार्थवशेन वृत्त- वशेन बा यत्र पादव्यवस्था, सा ऋक् तत्र “समिधाग्निं दुवस्पत” इत्यादी यत्र प्रत्यक्षेण समाप्तोऽर्थोदृश्यते तत्रार्थ वशेन पादव्यवस्था यत्र च क्रियापदानुपादानात् “सुस- सिद्धाय शोचिषे तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः” इत्यादौ अपर्य- बसितोऽर्थस्तत्र वृत्तवशेन पादव्यवस्था भवति अतश्च यत्र नियताक्षराणि नियताश्च पादानियतानि वावसानानि सा ऋगित्युच्यते । अनियताक्षरपादावसानं यजुः यद्यपि व्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेत्यभियुक्तप्रयोगः तथापि तत्र विशे- षणं गोतिः विशेष्याण्यृगक्षराणि नागृहीतविशेषणा विशेष्ये वुद्धिरिति प्रथमं प्रतीयमानत्वात् गीतिरेव सामे- त्युच्यते तथा च “कवतीषु रथन्तरं गायति” “यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति” “ऋच्यध्यूढ साम गायति” प्रजापतेर्हृ- दयमनृच गायतीत्याद्युपपन्नं भवति अत ऋगक्षरातिरिक्तं यद्गीतिशब्दवाच्यं तत् सामशब्दे नोच्यते । ननु यदि रथ- न्तरादिशब्दा गीतेरेव वाचकाः तदा “रथन्तरेण स्तुवीतेति” कथं स्तुतिसाधनत्वम् गुणगुणिसम्बन्धकीर्त्तनं हि स्तुतिः सा च गीतिरूपेण साम्ना न सम्भवति । उच्यते गीतेः स्वयंस्तुतिवाचकत्वाभावादृगक्षरप्रकटनद्वारा स्तुतिसाधनत्वं भवतीति नोक्तदोषः । निगदाः प्रैषाः परसम्बोधनार्थाः “प्रोक्षणीरासादय” “अग्नीदग्नीन्विहर” इत्येवमादयः । ननु निगदा अपि यजूंष्येव ततः किमर्थं पृथगुक्ताः । उच्यते “उपाशु यजुषा ऊच्चैर्निगदेनेति” धर्म्मभेदेन यजुःष्वनन्त- [] र्भावशङ्कया पृथग्वचनम् । वस्तुतस्तु निगदानां यजुष्ट्वमेव परसम्बोधनार्थत्वात्तु उच्चैर्निगदेनेति धर्म्मभेदः न च धर्म्म- भेदाद्भेदः ऋकसामयोरपि क्वचिदुपांशुप्रयोगविधानात् अ- तस्त्रैविध्यमेव मन्त्राणाम् । तथाचोक्तम् “अहेर्बुध्न्यमन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रैविदा विदुः” ऋचः सामानि यजूं- षीति त्रीन्वेदान्विदन्तीति त्रिविदः त्रिविदां सम्बन्धि- नोऽध्येतारस्त्रैविदाः ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुस्तं गोपायेति योजना । ऋग्यजःसामा- त्मको मन्त्रभेदोऽभिहितः तदबान्तरभेदाकाङ्क्षायामृचां च साम्नां चाध्येतृप्रसिद्ध्यैव भेदे सिद्धे लक्षणं न क्रियते” कर्कः । “ऋचैव हौत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवं साम्नीद्गीथम्” ऐत० “त्रिधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि” शत० ब्रा० ६, ६, ३, ४ । “ऋचः सामानि जज्ञिरे पुरुष- सू० । “तदेतदृचाभ्यनूक्तम्” छा० उ० । २ विश उत्तरे निरु० । समासे तदन्तात् अच् । अर्द्धर्चः एकर्चम् द्व्यृचं षडृचम् इत्यादि । बहु० । अध्येतर्य्येव अच् । अनृचः बह्वृचः इत्यादि ग्रन्थे तु न अच् । अनृक् साम । प्राचुर्य्ये मयट् । ऋङ्मय तत्प्रचुरे त्रि० स्त्रियां ङीप् । “एतं यज्ञमृङ्- मयं यजुर्मयम् साममयमाहुतिमयम्” शत० ब्रा० ४, ३, ४, ५ । भावे क्विप् । ३ स्तुतौ ४ पूजायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1413,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें