🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋच्छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋच्छ

अर्थ: जाना, कठिन होना, इन्द्रिय का बलघट जाना

संस्कृत: गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु

अंग्रेज़ी: to go, to become weak, to lose power of senses, to harden

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋच्छ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. ऋच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋच्छ् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऋच्छ् (तुदादिगण) · अर्थ: जाना, कठिन होना, इन्द्रिय का बलघट जाना (गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऋच्छतात् / ऋच्छताद् / ऋच्छतुऋच्छताम्ऋच्छन्तु
मध्यमऋच्छ / ऋच्छतात् / ऋच्छताद्ऋच्छतम्ऋच्छत
उत्तमऋच्छानिऋच्छावऋच्छाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आनर्च्छ · लुट्: ऋच्छिता · लृट्: ऋच्छिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: ऋच्छ्यात् · लुङ्: आर्च्छीत् · लृङ्: आर्च्छिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऋच्छन · ण्वुल्: ऋच्छकः · तृच्: ऋच्छिता · तव्य: ऋच्छितव्यः · अनीयर्: ऋच्छनीयः · क्त: ऋच्छितः · क्तवतु: ऋच्छितवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: ऋच्छिष्यन् · क्त्वा: ऋच्छित्वा · ल्यप्: प्रार्छ्य · तुमुन्: ऋच्छितुम् · णमुल्: ऋच्छम् · घञ्: ऋच्छः · क्तिन्: ऋष्टि · क्वसु: आनृच्छिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋच्छ्
ऋच्छ्
ṛcch
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋछ् cl. 6. P. ऋच्छति, आनर्छ, ऋच्छिता, &c., to be stiff; to be infatuated or foolish; to go, move, Dhātup. xxviii, 15; [cf. 4. ऋ.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋच्छ् {c6c} P. (ऋच्छति, आर्च्छीत्, आनर्च्छ, अर्च्छितुं). 1 To become hard or stiff. --2 To go, move. --3 To fail in faculties.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0348-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋच्छऋच्छ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | ऋच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋच्छ् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋच्छ 📚 ➤ जाना, कठिन होना, इन्द्रिय का बलघट जाना
संस्कृत: गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋच्छ् 📚{c6c} P. (ऋच्छति, आर्च्छीत्, आनर्च्छ, अर्च्छितुं). 1 To become hard or…🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें