🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋजुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋजुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋजुः

अर्थ: अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ

संस्कृत: अवक्रम् · पर्याय: अजिह्म, प्रगुण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋजु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ऋजु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋजु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋजुःऋजूऋजवः
द्वितीयाऋजुम्ऋजूऋजून्
तृतीयाऋजुनाऋजुभ्याम्ऋजुभिः
चतुर्थीऋजवेऋजुभ्याम्ऋजुभ्यः
पञ्चमीऋजोःऋजुभ्याम्ऋजुभ्यः
षष्ठीऋजोःऋज्वोःऋजूनाम्
सप्तमीऋजौऋज्वोःऋजुषु
सम्बोधनहे ऋजोहे ऋजूहे ऋजवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋजु
ऋजु
ṛju
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋजु वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ ऋज्वी]
१. सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्र । उ॰—ऋजु प्रशस्त पथ बीच बीच में, कहीं लता के कुंज घने ।—कामायनी, पृ॰ १८२ ।
२. सरल । सुगम । सहज । जो कठिन न हो ।
३. सीधे स्वभाव का । सरल चित्त का । अकुटिल ।
४. अनुकूल । प्रसन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋजु mf(ज्वी)n. (√ अर्ज्, Uṇ. i, 28; probably fr. √ 2. ऋञ्ज्, col. 3 BRD.), tending in a straight direction, straight (lit. and fig.; opp. to वृजिन), upright, honest, right, sincere, RV.; AV. xiv, 1, 34; TS. &c., Mn.; MBh. &c.
ऋजु (उ), ind. in the right manner, correctly, RV. ii, 3, 7; v, 46, 1; x, 67, 2; AitBr. iii, 3, 10
in a straight line, straight on Suśr. &c.
ऋजु compar. ऋजीयस्, RV. vii, 104, 12; AV. v, 14, 12; viii, 4, 12, and रजीयस्, Pāṇ. vi, 4, 162
ऋजु superl. ऋजिष्ठ, Pāṇ., and रजिष्ठ, RV.
ऋजु [observe that the metaphorical meaning of this word is more common in Vedic, and the literal meaning in classical literature]
ऋजु (उस्), m. N. of a son of Vasu-deva, BhP.
ऋजु [cf. Zd. ĕrĕzu; Gk. ὀρέγω; Lat. rectus; Goth. raihts; Eng. right.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋजु, ऋजुक a. [अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ Tv.] (जु or ज्वी f.) (compar. ऋजीयस्, superl. ऋजिष्ठ) 1 Straight (fig. also); उमां स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा Ku. 5. 32; Śi. 10. 13, 12. 18, 20. 77; ˚प्रणाम R. 6. 25. --2 Upright, honest, straight-forward; Pt. 1. 415. --3 Simple-minded, plain; Mk. 5; Ratn. 2, 3. --4 Favourable, beneficial, good. --Comp. --आयत a. sitting or being upright and stretched up or distended; Ku. 3. 45; M. 2. 7. --क्रतु a. acting righteously. --गः {1} one who is honest in his dealings. {2} an arrow. --गाथ a. Ved. singing correctly. --नीतिः f. Ved. right conduct. --मिताक्षरा N. of a commentary on Yājñavalkya's lawbook, generally called Mitākṣarā. --रोहितं the straight red bow of Indra. --वनि a. granting auspicious gifts.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0348-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋजु त्रि० अर्जयति गुणान् अर्ज्ज--कु नि० ऋजादेशः । १ प्रगुणे २ सरले अवक्रे । सरलस्य बहुगुणार्ज्जकत्वात तथा त्वम् । स्त्रियां गुणवचनत्वात् वा ङीष् । “ऋज्वीर्दधा- नैरवतत्य कन्धराः” माघः । “ऋज्वायताः स्नेहमिव स्रवन्तीः” भट्टिः “उमां स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा” कुमा० “ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः” मनुः ते दण्डाः । “ऋजवोदर्भाः” गोभि० सू० । नान्दीमुखादौ दैवे पैत्रे च दर्भा ऋजवः कार्य्याः । “धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः” या० । ततः वेदे बा० प्रकारे धाच । ऋजुधा सरलप्रकारे अव्य० “यज्ञमेव तदृजुधा प्रतिष्ठापयति” ऐत० । भावे पृथ्वा० इमनिच् । ॠजि- मन् सारल्ये अकौटिल्ये पु० । भावे तल् । ऋजुता तदर्थे स्त्री “ऋजुतां नयतः स्मरामि ते” कमा० । त्व । ऋजुत्व न० गुणवचनत्वात् अण् आर्ज्जव न० तत्रार्थे । ४ अनुकूले ५ कल्याणे । “ऋजुहस्ता ऋजुवनिः” ऋ० ५, ४१, १५ । “ऋजुहस्तास्तदनुकूलहस्ता ऋजुवनिः कल्या- णदाना” भा० । ६ शोभने च “धारवाकेष्वृजुगाथः” । ऋ० ५, ४४, ५ “ऋजुगाथ! शोभनस्तुतिकः” भा० । ७ वसुदेवपुत्रभेदे पु० । “वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् । कीर्त्तिमन्तं सुघेणञ्च भद्रसेनमुदारधीः । ऋजुं संमर्द्दनं भद्रं सङ्कर्षणम- हीश्वरम् । अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल । सुभद्रा च महाभागा तव राजन्! पितामही” भाग० ९, २४, अ० २५, २६ । अजुत्वञ्च आर्ज्जवशब्दे ८०६ पृष्ठे व्याख्यातम् वाक्यस्य तत्त्वञ्च स्पष्टार्थत्वम । “धर्मशास्त्र- मृजुभिर्मिताक्षरैः” मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1415,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋजु, त्रि, (अर्जयति गुणान् । अर्ज अर्जने । “अर्जि- दृशीति” । १ । २८ । उणादिसूत्रेण साधुः ।) अवक्रम् । सोजा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अजि- ह्मम् २ प्रगुणम् ३ । इत्यमरः ॥ प्राञ्जलः ४ सरलः ५ । इति जटाधरः ॥ (“उमां स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा” । इति कुमारे ५ । ३२ ॥ यथा, मनुः । २ । ४७ । “ऋजवस्ते तु सर्व्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः” ॥ स्त्रियां ङीष्पक्षेयथा, माघे १२ । १८ । “ऋज्वीर्दधानैरवतत्य कन्धरा- श्वलावचूडाः कलघर्घरारवैः ॥ अनुकूलम् । यथा, ऋग्वेदे ५ । ४१ । १५ । “ऋजुहस्त ऋजुवनिः” । “ऋजुहस्तस्तदनुकूल- हस्तः” । इति भाष्यम् ॥ शोभनम् । यथा ऋग्वेदे ५ । ४४ । ५ । “धारवाकेष्वृजुगाथः” । “ऋजु- गाथः शोभनस्तुतिकः” । इति भाष्यम् ॥ वसुदेव- पुत्त्रभेदे पुं । यथा भागवते ९ । २४ । ५४ । “ऋजुं संमर्द्दनं भद्रं संकर्षणमहीश्वरम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-283-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऋजु" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋजुःऋजु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋजु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋजुः 📚 ➤ अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ
संस्कृत: अवक्रम् · पर्याय: अजिह्म, प्रगुण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋजु 📚सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऋजु
सीधा (३.१.७१) — अजिह्म, प्रगुण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें