🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:12:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋतंभरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋतंभरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋतंभरः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: bearing the truth in one's self

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋतंभर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋतंभर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋतंभरःऋतंभरौऋतंभराः
द्वितीयाऋतंभरम्ऋतंभरौऋतंभरान्
तृतीयाऋतंभरेणऋतंभराभ्याम्ऋतंभरैः
चतुर्थीऋतंभरायऋतंभराभ्याम्ऋतंभरेभ्यः
पञ्चमीऋतंभरात् / ऋतंभराद्ऋतंभराभ्याम्ऋतंभरेभ्यः
षष्ठीऋतंभरस्यऋतंभरयोःऋतंभराणाम्
सप्तमीऋतंभरेऋतंभरयोःऋतंभरेषु
सम्बोधनहे ऋतंभरहे ऋतंभरौहे ऋतंभराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋतंभर
ऋतंभर
ṛtaṃbhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋतंभर वि॰, संज्ञा पुं॰ [सं॰ ऋतम्भर] सत्य का धारण तथा पालन करनेवाला । परमेश्वर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत—˚ं-भर mfn. bearing the truth in one's self
ऋत—˚ं-भर m. N. of Viṣṇu, BhP. vi, 13, 17
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋतंभरः God, upholder of truth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0349-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतम्भर पु० ऋतमित्यव्ययं तद्बिभर्त्ति अच् । १ सत्यपालके परमेश्वरे “ततोगतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवा- रिताघः” भाग० ६, १३, १३ । प्लक्षद्वीपान्तर्गते २ नदी- भेदे स्त्री । तस्य वर्षाण्यभिधाय “तेषु गिरयोनद्यश्च सप्तै- वाभिज्ञाताः” इत्युक्त्वा “अरुणा नृम्णाङ्गिररी सावित्री सुप्रभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरेति महानद्यः” भाग० ५, २०, ६ । पात० उक्ते ३ विपर्य्यासशून्ये समाधिस्थप्रज्ञा- भेदे च स्त्री “ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा” सू० “तस्मिन् समा- हितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतम्भरेति संज्ञा भवति अन्वर्था च सा सत्यमेव बिभर्त्ति न तत्र विपर्य्या- सज्ञानगन्धोऽप्यस्तीति । तथा चोक्तम् “आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिघा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योग- मुत्तममिति” पा० भा० । तस्याः शाब्दादिभ्यो विशेषादिकमुक्त तत्रैव । “श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषयविशेषार्थत्वात्” सू० । “श्रुतमागमविज्ञानं तत् सामान्यविषयं न ह्यागमेन शक्यो- विशेषोऽभिधातुं कस्मात्? नहि विशेषेण कृतसंङ्केतः शब्द इति । तथानुमानं सामान्यविषयमेव यत्र प्राप्तिस्तत्र ततिः यत्राप्राप्तिस्तत्र न भवति गतिरित्युक्तम् अनु- मानेन च सामान्येनोपसंहारः तस्मात् श्रुतानुमानवि- षयो न विशेषः कश्चिदस्तीति न चास्य सूक्ष्मव्यवहित- विप्रकृष्टस्य वस्तुनोलोकप्रत्यक्षेण ग्रहणम् । न चास्य विशे- षस्याप्रमणकस्याभावोऽस्त्विति” समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एव स विशेषो भवति भूतसूक्ष्मागतो वा पुरुषगतो वा तस्मात् श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया सा प्रज्ञा विशेषार्थत्वा- दिति । समाधिप्रप्माप्रतिलम्भे योगिनः प्रज्ञाकृतः संस्कारो नवो नवोजायते । समाधिप्रज्ञाभवः संस्का- [] रोव्युत्थानसंस्काराशयं बाधते व्युथानसंस्काराभिभवात् तत्प्रभवाः प्रत्यया न भवन्ति पात० भा० । “तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी” सू० । “प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते ततः समाधिजा प्रज्ञा ततः प्रज्ञाकृताः संस्कारा इति नवोनवः संस्काराशयो जायते ततः प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति । कथमसौ संस्कारातिशयश्चित्तं समाप्ताधिकारं न करिष्यतीति? न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराः क्लेशक्षयहेतुत्वात् चित्तमधिका- रविशिष्टं कुर्व्वन्ति चित्तं हि ते स्वकार्य्यादवसादयन्ति । ख्यातिपर्य्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति” पात० भा० । विवृतञ्चैतत् वाचस्पतिना । “अत्रैव योगिजनप्रसिद्धा- न्वर्थसंज्ञाकथनेन योगिसंमतिमाह । ऋतम्भरेति आग- मेनेति वेदविहितं श्रवणमुक्तम् । अनुमानेनेति मननं, ध्यानं चिन्ता तत्राभ्यासः पौनः पुन्येनानुष्ठानं तस्मिन् रस आदरः तदनेन निदिध्यासनमुक्तम् । स्या- देतत् आगमानुमानगृहीतार्थविषयभावनाप्रकर्षलब्धजन्मा- निर्विचारा आगमानुमानविषयमेव गोचरयेत् न खल्व- न्यविषयानुभवजन्मा संस्कारः शक्तोऽन्यत्र ज्ञानं जन- यितुम्, अतिप्रसङ्गात् तस्मान्निर्विचारा चेदृतम्भरा आग- मांनुमानयोरपि तत्प्रसङ्ग इत्यत आह । श्रुतानुमाने- त्यादि । बुद्धिसत्वं हि प्रकाशस्वभवं सर्व्वार्थदर्शने- समर्थमपि तमसावृतं यत्रैव रजसोद्घाट्यते तत्रैव गृह्णाति यदा त्वभ्यासवैराग्याभ्यामपास्तरजस्तमोमलमन- वद्यवैशारद्यमुद्द्योतते तदास्यातिपतितसमस्तमानमेय- सीम्नः प्रकाशवत्त्वे सति किं नाम यन्न गोचर इति भावः । व्याचष्टे श्रुतमागमज्ञानं तत्सामान्यविषयं कस्मात्? नह्यागमेन शक्योविशेषोऽभिधातुं, कुतः? यस्मादानन्त्याद्व्यभिचाराच्च न विशेषेण कृतसङ्केतः शब्दः यस्मादस्य विशेषेण सह वाच्यवाचकसम्बन्धः प्रतीयेत नच वाक्यार्थोऽपीदृशो विशेषः सम्भवति । अनुमाने- ऽपि लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धग्रहणाधीनजन्मनि गतिरेषैवे त्याह तथानुमानमिति । यत्र प्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋतंभरःऋतंभर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋतंभरः 📚 ➤ संज्ञा पुं॰ सत्य का धारण तथा पालन करनेवाला । परमेश्वर उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): bearing the truth in one's self

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋतंभर 📚संज्ञा पुं॰ सत्य का धारण तथा पालन करनेवाला । परमेश्वर🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ऋतंभर = ऋत + °ं-भर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें