🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:12:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋतीया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋतीया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋतीया

अर्थ: निन्दा, भर्त्सना

संस्कृत: जुगुप्सनम् · पर्याय: अर्तन, हृणीया, घृणा, किम्

व्युत्पत्ति: ऋत-ईयड़्-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ऋतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ऋतीया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ऋतीया (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. ऋतीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ऋत् + घञ्
  6. ऋतीय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: ऋत् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋतीया (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋतीयाऋतीयेऋतीयाः
द्वितीयाऋतीयाम्ऋतीयेऋतीयाः
तृतीयाऋतीययाऋतीयाभ्याम्ऋतीयाभिः
चतुर्थीऋतीयायै / ऋतीयस्यैऋतीयाभ्याम्ऋतीयाभ्यः
पञ्चमीऋतीयायाः / ऋतीयस्याःऋतीयाभ्याम्ऋतीयाभ्यः
षष्ठीऋतीयायाः / ऋतीयस्याःऋतीययोःऋतीयानाम्
सप्तमीऋतीयायाम् / ऋतीयस्याम्ऋतीययोःऋतीयासु
सम्बोधनहे ऋतीयेहे ऋतीयेहे ऋतीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋतीया
ऋतीया
ṛtīyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋतीया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. घृणा ।
२. लज्जा ।
३. निंदा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋतीया f. loathing, horror
scorn, contempt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (226,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋतीया 1 Censure, reproach. --2 Shame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0349-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतीया स्त्री ऋत--ईयङ् भावे अ । जुपुप्सायाम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1433,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतीया, स्त्री, (ऋत + ईयङ् + टाप् ।) घृणार्थकः । जुमुप्सा । तत्पर्य्यायः । अर्त्तनम् २ ह्रिणीया ३ । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋतीयाऋतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ऋत् + अ)
अन्य सम्भावना: ऋतीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ऋतीया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋतीया 📚 ➤ निन्दा, भर्त्सना
संस्कृत: जुगुप्सनम् · पर्याय: अर्तन, हृणीया, घृणा, किम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋतीया 📚घृणा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऋतीया
घृणा (३.२.३२) — अर्तन, हृणीया, घृणा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऋतीया: ऋत् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें