🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋहत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋहत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋहत्

अर्थ: (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु

अंग्रेज़ी: (√ रह्, T.), small, weak, powerless, RV. x, 28, 9.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋहत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋह् + शतृ
  2. ऋहत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋह् + शतृ
  3. ऋहत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋह् + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऋहत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋहत् / ऋहद्ऋहतीऋहन्ति
द्वितीयाऋहत् / ऋहद्ऋहतीऋहन्ति
तृतीयाऋहताऋहद्भ्याम्ऋहद्भिः
चतुर्थीऋहतेऋहद्भ्याम्ऋहद्भ्यः
पञ्चमीऋहतःऋहद्भ्याम्ऋहद्भ्यः
षष्ठीऋहतःऋहतोःऋहताम्
सप्तमीऋहतिऋहतोःऋहत्सु
सम्बोधनहे ऋहत् / हे ऋहद्हे ऋहतीहे ऋहन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऋह् (तुदादिगण) · अर्थ: (कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऋहतिऋहतःऋहन्ति
मध्यमऋहसिऋहथःऋहथ
उत्तमऋहामिऋहावःऋहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋहति · लिट्: आनर्ह · लुट्: अर्हिता · लृट्: अर्हिष्यति · लोट्: ऋहतात् · लङ्: आर्हत् · विधिलिङ्: ऋहेत् · आशीर्लिङ्: ऋह्यात् · लुङ्: आर्हीत् · लृङ्: आर्हिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्हण · ण्वुल्: अर्हकः · तृच्: अर्हिता · तव्य: अर्हितव्यः · अनीयर्: अर्हणीयः · क्त: ऋहितः · क्तवतु: ऋहितवान् · शतृ: ऋहन् · स्य-शतृ: अर्हिष्यन् · क्त्वा: अर्हित्वा · ल्यप्: प्रार्ह्य · तुमुन्: अर्हितुम् · णमुल्: अर्हम् · घञ्: अर्हः · क्तिन्: ऋढि · क्वसु: आनृहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋहत्
ऋहत्
ṛhat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋहत् वि॰ [सं॰] छोटा । दुर्बल [को॰] । ए
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋहत् mfn. (√ रह्, T.), small, weak, powerless, RV. x, 28, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (227,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋहत् त्रि० रह--शतृ पृ० साघु । ह्रस्वकायादौ । “वृहन्तं चिदृहते रन्धयानि” १०, २८, ९ । “ऋहते ह्रस्वकाया- ल्पाय” भा० । इति वाचस्पत्ये ऋकारादिशब्दार्थसङ्कलनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1457,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋहत्ऋहत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋह् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: ऋहत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋह् + शतृ | ऋहत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋह् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋहत् 📚 ➤ (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋहत् 📚छोटा । दुर्बल । ए🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऋहत्: ऋह् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें