🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:17:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकचरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एकचरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एकचरः

अर्थ: अकेला घूमने या रहने वाला

व्युत्पत्ति: एक-चर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एकचर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एकचर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकचरःएकचरौएकचराः
द्वितीयाएकचरम्एकचरौएकचरान्
तृतीयाएकचरेणएकचराभ्याम्एकचरैः
चतुर्थीएकचरायएकचराभ्याम्एकचरेभ्यः
पञ्चमीएकचरात् / एकचराद्एकचराभ्याम्एकचरेभ्यः
षष्ठीएकचरस्यएकचरयोःएकचराणाम्
सप्तमीएकचरेएकचरयोःएकचरेषु
सम्बोधनहे एकचरहे एकचरौहे एकचराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एकचर
एकचर
ekacara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकचर १ वि॰ [सं॰]
१. अकेले चरनेवाला । झुंड में न रहनेवाला । एक्का ।
२. अकेला । एकाकी (को॰) ।
३. एक समय या एक साथ चलनेवाला ।
एकचर २ संज्ञा पुं॰
१. जंतु या पशु जो झुंड में नहीं रहते अकेले चरते हैं, जैसे, सिंह साँप ।
२. गैंड़ा ।
३. यति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एक—चर mf(आ)n. wandering or living alone, not living in company, solitary, segregarious, MBh.; BhP.
(said of certain animals), Mn. v, 17; BhP. v, 8, 15
(N. of a thief), Kathās.
moving at the same time, ŚBr. iii, 8, 3, 17; 18
N. of Śiva-Rudra, Gaut.
of Bala-deva, L.
एक—चर (अस्), m. a rhinoceros, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (227,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकचर त्रि० एकः सन् चरति चर--पचा० अच् सुप्सुपेति स० । एककोभूत्वा चारिणि सहायचारिणि । “मुनिरेकचरः श्रीमान्” धर्म्मो विग्रहवानिव” भा० व० ७९ अ० । “अनोक- शायी लघुरल्पचारश्चरन् देशानेकचरः स भिक्षुः” भा० आ० ९१ अ० । “न भक्षयेदेकचरान् अज्ञातांश्च मृगद्विजान्” मनुः । “ये एकाकिनः प्रायेण चरन्ति सर्पादयस्ताने- कचरान्” कुल्लू० अयमेकचरोऽभिवर्त्तते माम्” किरा० । “पृथिव्यामेकवरः परिबभ्राम” भा० ५, ५, ३० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1463,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकचरः, पुं, (एकश्चरति यः । चर + पचाद्यच् ।) हिंस्रपशुविशेषः । गण्डार इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । वार्द्धीनसः २ गणोत्साहः ३ गण्डकः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सर्पादिः । यथा, मनुः । ५ । १७ । “न भक्षयेदेकचरानज्ञातांश्च मृगद्विजान्” । “ये एकाकिनः प्रायेण चरन्ति सर्पादयम्तानेक- [] चरान्” । इति तट्टीकायां कुल्लुकभट्टः ॥ (त्रि, एकाकिचारी । यूथभ्रष्टः । यथा, “अयमेकचरो- ऽभिवर्त्तते माम्” । इति किराते । १३ । ३ । “एकचरो यूथादपेतः” । इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-291-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एकचरःएकचर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकचरः 📚 ➤ अकेला घूमने या रहने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एकचर 📚अकेले चरनेवाला । झुंड में न रहनेवाला । एक्का🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें