🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:09:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकपदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एकपदी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एकपदी

अर्थ: पगडंडी

संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्

व्युत्पत्ति: एक-पदी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एकपदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. एकपद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. एकपद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. एकपद् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एकपदी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकपदीएकपद्यौएकपद्यः
द्वितीयाएकपदीम्एकपद्यौएकपदीः
तृतीयाएकपद्याएकपदीभ्याम्एकपदीभिः
चतुर्थीएकपद्यैएकपदीभ्याम्एकपदीभ्यः
पञ्चमीएकपद्याःएकपदीभ्याम्एकपदीभ्यः
षष्ठीएकपद्याःएकपद्योःएकपदीनाम्
सप्तमीएकपद्याम्एकपद्योःएकपदीषु
सम्बोधनहे एकपदिहे एकपद्यौहे एकपद्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एकपदी
एकपदी
ekapadī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकपदी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] पगडंडी । रास्ता । गली ।
एकपदी २ वि॰ एक पद या चरणवाला (छंद॰) [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एक—पदी (पदी), f. a foot-path, MBh.; Daś. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (228,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकपदी स्त्री एकं गन्तुः समानं पदं तच्चिह्नमत्र गौ० ङीष् । पथि अमरः । तत्र हि गन्तुः पदसमानचिह्नं दृश्यते इति तस्य तथात्वम् । एकः पादो यस्याः संख्या- पूर्वकत्वात् पाद्भावः कुम्भपद्या० ङीष् पद्भावश्च । २ एक- चरणयुक्तायां स्त्रियाम् ३ एकवृत्तचतुर्थांशयुक्तायामृचि च “गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी” श्रुतिः । “एकपदीं द्विपदीं त्रिपदीं चतुष्पपदीमष्टापदीम्” यजु० ८, ३१ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1474,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकपदी, स्त्री, (एकः पादो यस्याम् । कुम्भपदीषु चेति निपातः । यद्वा संख्यासु पूर्व्वस्येति पादस्या- न्तलोपः । पादोऽन्यतरस्यामिति ङीप् ॥ स्वाङ्गा- च्चेति ङीष् वा । पादः पत् ।) पन्थाः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-292-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एकपदीएकपदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकपदी 📚 ➤ पगडंडी
संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एकपदी 📚पगडंडी । रास्ता । गली🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
एकपदी
मार्ग के नाम (२.१.१६) — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें