🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:38:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एनाः

अर्थ: यह

संस्कृत: बुद्धिस्थे समीपवर्त्तिनि वस्तुनः निर्देशार्थम् प्रयुक्तं सर्वनाम

अंग्रेज़ी: This

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एतद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  2. इदम् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एतद्
एतद्
etad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एतद् mfn. (Gr. 223; g. सर्वादि, Pāṇ. i, 1, 27) this, this here, here (especially as pointing to what is nearest to the speaker, e.g. एष बाणः, this arrow here in my hand; एष याति पन्थाः, here passes the way; एष कालः, here i.e. now, is the time; एतद्, this here i.e. this world here below)
sometimes used to give emphasis to the personal pronouns (e.g. एषोऽहम्, I, this very person here) or with omission of those pronouns (e.g. एष त्वां स्वर्गं नयामि, I standing here will convey thee to heaven; एतौ प्रविष्टौ स्वः, we two here have entered)
as the subject of a sentence it agrees in gender and number with the predicate without reference to the noun to be supplied (e.g. एतद् एव हि मे धनम्, for this [scil. cow] is my only wealth, MBh.)
but sometimes the neuter sing. remains (e.g. एतद् गुरुषु वृत्तिः, this is the custom among Gurus, Mn. ii, 206)
एतद् generally refers to what precedes, esp. when connected with इदम्, the latter then referring to what follows (e.g. एष वै प्रथमः कल्पः । अनुकल्पस् त्व् अयं ज्ञेयः, this before-mentioned is the principal rule, but this following may be considered a secondary rule, Mn. iii, 147)
it refers also to that which follows, esp. when connected with a relative clause (e.g. एष चैव गुरुर् धर्मो यम् प्रवक्ष्याम्य् अहं तव, this is the important law, which I will proclaim to you, MBh.), RV. &c. &c.
एतद् ind. in this manner, thus, so, here, at this time, now (e.g. न वा उ एतन् म्रियसे, thou dost not die in this manner or by that, RV. i, 162, 21), AV.; VS.; &c.;
एतद् [cf. Zd. aêta; Old Pers. aita; Armen. aid; Osk. eiso.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (231,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एतद् pron. a. (m. एषः, f. एषा, n. एतद्) 1 This, this here, yonder (referring to what is nearest to the speaker) (समीपतरवर्ति चैतदो रूपं); the Nom. forms are used like those of इदं in the sense of ‘here’; एष पृच्छामि --एष कथयामि Mu. 3 here I ask &c.; कदा गमिष्यसि-एष गच्छामि Sk.; एषोस्मि [] कामंदकी संवृत्तः Māl. 1; एते नवीकृताः स्मः Ś. 5. In this sense एतद् is sometimes used to give emphasis to the personal pronouns; एषोहं कार्यवशादायोध्यिकस्तदानींतनश्च संवृत्तः U. 1. --2 As the subject of a sentence it agrees in gender and number with the predicate without reference to the noun to which it refers; एतद् ( शवला) मे धनं; but may sometimes remain in the neuter; एतदेव गुरुषु वृत्तिः Ms. 2. 206. --3 It often refers to what precedes, especially when it is joined with इदं or any other pronoun; एष वै प्रथमः कल्पः Ms. 3. 147; इति यदुक्तं तदेतच्चिंत्यं; एतानीमानि, एते ते &c. --4 It is used in connection with a relative clause, in which case the relative generally follows; प्रच्छन्नवंचकास्त्वेते ये स्तेनाटविकादयः Ms. 9. 257. --ind. In this manner, thus, so, here, at this time, now. Note. एतद् appears as the first member of compounds which are mostly self-explaining; e. g. ˚अनं तर immediately after this; ˚अंत ending thus; ˚अर्थः this matter; ˚अर्थे on this account, therefore; ˚अवधि to this limit, so far; ˚अव थ a. of such a state or condition. --Comp. --कालः the present time. --कालीन a. belonging to the present time. --क्षणात् ind. hence-forth. --द्वितीय a. one who does anything for the second time. --प्रथम a. one who does anything for the first time. --योनिन् a. having one's origin in that.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एतद् त्रि० इण्--अदि तुक् च । बुद्धिस्थे समीपवर्त्तिनि “इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपवर्त्ति चैतदोरूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षेविजानीयात्” इत्युक्तेः समीपवर्त्ति बुद्धिस्थोपलक्षितधर्म्मावच्छिन्ने एतदो वृत्तिः । क्रिय- विशेषणत्वेऽस्य क्लीवता “न वा उ एतन्म्रियसे ऋ० १, १६२, २१ । अस्य सर्व्वनामकार्य्यम् । एते एतस्मै एत- स्मात् एतेषाम् एतस्मिन् एतस्या एतासामित्यादि । “एते वयममी दाराः” कुमा० । “देवा एतस्यामवदन्त पूर्व्वे” १०, १००, १४ । एष वैप्रथमः कल्पः” मनुः । “एतणि- [] न्नन्तरे देवी” देवीमा० “एतान् महाराज! विशेषधर्म्मान्” शु० त० पुरा० । “एषा तेऽभिहिता सांख्ये” “एतत्ते सर्वमाख्यातम्” गीता । अनूक्तौ तु “द्वितीयाटौस्मेनः” पा० एनम् एनौ एनान् एनेन एनयोः । “एनोनिवृत्तेन्द्रिय- वृत्तिरेनम्” रघुः । “महाशनोमहापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्” गीता क्लीवेऽपि अनूक्तौ एनादेशः । इदं कुलं शोभते एनत्पश्य । परिमाणे वतु आदन्तादेशश्च । एतावत् एतत्परिमाणे त्रि० “एतावानेव पुरुषोयज्जायात्मा प्रजेति ह” मनुः “किंवेतावन्मात्रमुपजानीन” शत० ब्रा० १, ६, १, ४ । “एतावदुक्त्वा विरते मृगेन्द्रे” रघुः “एतावता नन्वनुमेयशोभि” कुमा० स्त्रियां ङीप् । “एतावती महिना सं बभूव” ऋ० १०, १२५८ । एतदि दृश--क्विन् क्स टक् । आदन्तादेशः । एतादृश् एतादृक्ष एतादृश एतत्तुल्यदर्शने त्रि० तत्र क्विनन्तस्य झलि पदान्ते च कुः “एतादृक्कृशता कुतः” सा० द० । टगन्तस्य स्त्रियां ङीप् । “अस्थाने पतता- मतीव महतामेतादृशी स्याद्गतिः” उद्भटः । तस्येदमित्यर्थे छ । एतदीय एतत्सम्बन्धिनि त्रि० । एतदात्मकः मयट् एत- न्मय एतदात्मके त्रि० । परिमाणे मात्रच् । एतन्मात्र एतत्परिमाणे त्रि० स्त्रियां ङीप् । दिग्देदेशकालवृत्ते- स्तस्मात् प्रथमापञ्चमीसप्तम्यर्थे त्रल् तसिश्च । एतत्र एतस् प्रथमाद्यर्थयुक्तैतच्छब्दार्थदिगादौ अव्य० । अन्वादेशे “एतदोऽश् त्रतसोस्त्र तसौ चानुदात्तौ” पा० उक्तेः अशादेशे अत्र अतः इत्येवेति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1536-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एतद्, त्रि, (इण् + “एतेस्तुट् च” इति उणादि- सूत्रेण १ । १३२ । अतोऽदि स्यात्तस्य तुडागमः ।) पुरोवर्त्तिवाचकसर्व्वनामशब्दः । इति व्याकरणम् ॥ एइ इति भाषा । (“एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम्” । इति कुमारे ६ । ६३ ॥ “एतान् महाराज विशेष- धर्म्मान्” । इति शुद्धितत्त्वम् । उक्तस्य पश्चादुक्तौ “द्वितीयाटौस्मेनः” २ । ४ । ३४ । इति एणादेशः स्यात् । यथा “य एनामाश्रमधर्म्मे नियङ्क्ते” । इति शाकुन्तले प्रथमाङ्के ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-298-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एनाःएतद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: इदम् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एनाः 📚 ➤ यह
संस्कृत: बुद्धिस्थे समीपवर्त्तिनि वस्तुनः निर्देशार्थम् प्रयुक्तं सर्वनाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एतद् 📚mfn. (Gr. 223; g. सर्वादि, Pāṇ. i, 1, 27) this, this here, here (espec…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें