🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:49:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऐकाहिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऐकाहिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऐकाहिक

अर्थ: आह्निक

व्युत्पत्ति: एकाह-ठक् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऐकाहिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ऐकाहिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऐकाहिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऐकाहिकःऐकाहिकौऐकाहिकाः
द्वितीयाऐकाहिकम्ऐकाहिकौऐकाहिकान्
तृतीयाऐकाहिकेनऐकाहिकाभ्याम्ऐकाहिकैः
चतुर्थीऐकाहिकायऐकाहिकाभ्याम्ऐकाहिकेभ्यः
पञ्चमीऐकाहिकात् / ऐकाहिकाद्ऐकाहिकाभ्याम्ऐकाहिकेभ्यः
षष्ठीऐकाहिकस्यऐकाहिकयोःऐकाहिकानाम्
सप्तमीऐकाहिकेऐकाहिकयोःऐकाहिकेषु
सम्बोधनहे ऐकाहिकहे ऐकाहिकौहे ऐकाहिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऐकाहिक
ऐकाहिक
aikāhika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐकाहिक वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ ऐकाहिकी]
१. क्षणभंगुर । एक- दिवसीय । अल्पकालीन ।
२. जिसकी स्थिति एक ही दिन की हो । जैसे, यज्ञ, उत्सव, ज्वर आदि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐकाहिक mf(ई)n. (fr. एकाह), lasting one day, ephemeral, quotidian (as fever), AgP.
belonging to an Ekāha (q.v.) sacrifice, ŚBr.; AitBr.; ĀśvŚr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (233,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐकाहिक a. (की f.) 1 Ephemeral. --2 Of one or the same day, quotidian. --3 Lasting for one day (as a sacrifice, fever, festival &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0358-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐकाहिक त्रि० एकाहमधीष्टोभूतोभृतोभावी वा ठञ् । १ ए- काहसाध्ये यागादौ स्त्रियां ङीप् । ततोऽन्त्यान्यैका- हिकानि” आश्व० श्रौ० ८, १६, १६, “ताभ्यां पूर्व्वे ऐकाहिके” २, १०, १०, “अन्त्यानामैकाहिकानामुत्त मान्” २ एकाहव्यापके ज्वरादौ “समुद्रस्योत्तरे तीरे द्विपदोनाम वानरः । ऐकाहिकज्वरं हन्ति तस्य नामानु- कोर्त्तनात्” । ऐकाहिकज्वरश्च एकाहानन्तरे एकदिनं व्यापकोज्वरः इति वैद्यके प्रसिद्धम् । एकाहभृते ३ दासे एकाहमधीष्टे सत्कृत्य व्यापारिते ४ अध्यापके स्वसत्तया एकाह व्याप्तव्यकाले ५ एकाहभाविनि उतस- वाटौ च । एकाहसाध्ययागभेद एकाहः तस्य दक्षिरा ठञ् ङीप् । ६ एकाहसाध्ययागदक्षिणायां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1544,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐकाहिकं, त्रि, (एकाहे भवम् । एकाह + ठक् ।) एकाहनिष्पन्नम् । एकदिनान्तरभवम् । इति वैद्य- कम् ॥ (वैद्यकगोपालकृष्णकविभूषणकृतकषाय- संग्रहे दास्यादिपाचने यथा । “भूतोत्थं विषमं त्रिदोषजजनितञ्चैकाहिकं द्व्याहिकम् ॥ “काकजङ्घा बला श्यामा ब्रह्मदण्डी कृताञ्जलिः । पृश्निपर्णी त्वपामार्गस्तथा भृङ्गराजोऽष्टमः ॥ एषामन्यतमं मूलं पुष्येणोद्धृत्य यत्नतः । रक्तसूत्रेण संवेष्ट्य बद्धमैकाहिकं जयेत्” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥) एकाहभवम् । यथा, -- “ऐकाहिकं द्वितीयस्थं तृतीयकचतुर्थकम्” । [] इत्यादि माहेश्वरकवचम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-300-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऐकाहिकऐकाहिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऐकाहिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऐकाहिक 📚 ➤ आह्निक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऐकाहिक 📚क्षणभंगुर । एक- दिवसीय । अल्पकालीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • ऐकाहिक: एकाह-ठक् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬