🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:49:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऐतरेयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऐतरेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऐतरेयः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a descendant of Itara or Itarā, N. of Mahidāsa (author of a Brāhmaṇa and Āraṇyaka called after him)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऐतरेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऐतरेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऐतरेयःऐतरेयौऐतरेयाः
द्वितीयाऐतरेयम्ऐतरेयौऐतरेयान्
तृतीयाऐतरेयेणऐतरेयाभ्याम्ऐतरेयैः
चतुर्थीऐतरेयायऐतरेयाभ्याम्ऐतरेयेभ्यः
पञ्चमीऐतरेयात् / ऐतरेयाद्ऐतरेयाभ्याम्ऐतरेयेभ्यः
षष्ठीऐतरेयस्यऐतरेययोःऐतरेयाणाम्
सप्तमीऐतरेयेऐतरेययोःऐतरेयेषु
सम्बोधनहे ऐतरेयहे ऐतरेयौहे ऐतरेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऐतरेय
ऐतरेय
aitareya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐतरेय संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. ऋग्वेद का एक ब्राह्मण । विशेष—इसमें ४० अध्याय और आठ पंचिकाएँ हैं । पहले १६ अध्यायों में अग्निष्टोम और सोमयोग का वर्णन है । १७-१८ वें अध्याय में गवामथन का विवरण है जो ३६० दिनों में पुरा होता है । १९२४ तक द्वादशाह यज्ञ की विधि और होता के कर्तव्य का वर्णन है, २५ वें अध्याय में अग्निहोत्र- विधान और भूलों के लिये प्रायश्चित्त आदि की व्यवस्था है । २६ से ३० अध्याय तक सोमयोग में होता के सहायक का कर्तव्य तथा । शिल्पशास्त्र के कुछ विषय वर्णित है । ३३ अध्याय से ४० अध्याय तक राजा को गद्दी पर बिठाने तथा पुरोहित के और और कामों का वर्णन है । शुनःशेष की तथा ऐतरेय ब्राह्मण की है । [को॰] ।
२. एक अरण्यक जो वानप्रस्थों के लिये है । विशेष—इसके पाँच अरण्यक अर्थात् भाग हैं । प्रथम भाग में, जिसमें पाँच अध्याय और २२ खंड है, सोमयाग का विचार है । दुसरे अरण्यक के ७ अध्याय और २६ खंड है जिनमें से तीसरे अध्याय में प्राण और पुरुष का विचार है और चार अध्यायों में ऐतरेय उपनिषद् है । तीसरे अरण्यक में (२ अध्याय १२ खंड) में संहिता के पदपाठ और क्रमपाठ के अर्थ को अलंकारों द्धारा प्रकट किया है । चैथे अरण्यक में एक अध्याय है जिसको आश्वलायन ने नष्ट किया था । पाँचवें अरण्य के ३ अध्याय और १४ खंड हैं जो शौनक ऋषि द्वारा प्रकट हुए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐतरेय m. a descendant of Itara or Itarā, N. of Mahidāsa (author of a Brāhmaṇa and Āraṇyaka called after him)
ऐतरेय mfn. composed by Aitareya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (233,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐतरेय a. [इतरा-ठक्] Originating from Aitareya. --यः, --यं A descendant of Itarā (or Itara, a sage) to whom the Aitareya Brāhmaṇa and Āraṇyaka were revealed. --Comp. --उपनिषद् N. of an Upanishad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0358-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐतरेय न० इतरस्य तन्नाम्न ऋषेरपत्यम् शुभ्रा० ढक् । १ इ- तरर्षेरपत्ये । “महिदायः ऐतरेयः छवि तेन प्रोक्तम् उ० अण् । २ आरण्यकादि व्रताख्यापके ऋग्वेदीयब्राह्म- णभेदे “ऐतरेयञ्च छान्दोम्यं वृहदारण्यकं दश” इत्युक्ते तदीये ३ उपनिषद्भेदे ४ वेदशाखाभेदे च तदधीयते इनि । ऐतयेरिन् तदध्येतृषु “अन्तरेण हविषी विष्णुमुपां- श्वैतरेयिणः” आश्व० श्रौ० १, ३, १२ “अग्नीषोमावेवमि- त्यैतरेयिणः ३, ६, ३ । एकाहांश्चैतरेयिणः” १०, १, १३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1546,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऐतरेय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऐतरेयःऐतरेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऐतरेयः 📚 ➤ ऋग्वेद का एक ब्राह्मण । विशेष—इसमें ४० अध्याय और आठ पंचिकाएँ हैं । पहल… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): a descendant of Itara or Itarā, N. of Mahidāsa (author of a Brāhmaṇa and Āraṇyaka called after him)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऐतरेय 📚ऋग्वेद का एक ब्राह्मण । विशेष—इसमें ४० अध्याय और आठ पंचिकाएँ हैं । पहल…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें