🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऐतरेय
aitareya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐतरेय संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. ऋग्वेद का एक ब्राह्मण । विशेष—इसमें ४० अध्याय और आठ पंचिकाएँ हैं । पहले १६ अध्यायों में अग्निष्टोम और सोमयोग का वर्णन है । १७-१८ वें अध्याय में गवामथन का विवरण है जो ३६० दिनों में पुरा होता है । १९२४ तक द्वादशाह यज्ञ की विधि और होता के कर्तव्य का वर्णन है, २५ वें अध्याय में अग्निहोत्र- विधान और भूलों के लिये प्रायश्चित्त आदि की व्यवस्था है । २६ से ३० अध्याय तक सोमयोग में होता के सहायक का कर्तव्य तथा । शिल्पशास्त्र के कुछ विषय वर्णित है । ३३ अध्याय से ४० अध्याय तक राजा को गद्दी पर बिठाने तथा पुरोहित के और और कामों का वर्णन है । शुनःशेष की तथा ऐतरेय ब्राह्मण की है । [को॰] ।
२. एक अरण्यक जो वानप्रस्थों के लिये है । विशेष—इसके पाँच अरण्यक अर्थात् भाग हैं । प्रथम भाग में, जिसमें पाँच अध्याय और २२ खंड है, सोमयाग का विचार है । दुसरे अरण्यक के ७ अध्याय और २६ खंड है जिनमें से तीसरे अध्याय में प्राण और पुरुष का विचार है और चार अध्यायों में ऐतरेय उपनिषद् है । तीसरे अरण्यक में (२ अध्याय १२ खंड) में संहिता के पदपाठ और क्रमपाठ के अर्थ को अलंकारों द्धारा प्रकट किया है । चैथे अरण्यक में एक अध्याय है जिसको आश्वलायन ने नष्ट किया था । पाँचवें अरण्य के ३ अध्याय और १४ खंड हैं जो शौनक ऋषि द्वारा प्रकट हुए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐतरेय m. a descendant of Itara or Itarā, N. of Mahidāsa (author of a Brāhmaṇa and Āraṇyaka called after him)
ऐतरेय mfn. composed by Aitareya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (233,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐतरेय a. [इतरा-ठक्] Originating from Aitareya. --यः, --यं A descendant of Itarā (or Itara, a sage) to whom the Aitareya Brāhmaṇa and Āraṇyaka were revealed. --Comp. --उपनिषद् N. of an Upanishad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0358-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐतरेय न० इतरस्य तन्नाम्न ऋषेरपत्यम् शुभ्रा० ढक् । १ इ- तरर्षेरपत्ये । “महिदायः ऐतरेयः छवि तेन प्रोक्तम् उ० अण् । २ आरण्यकादि व्रताख्यापके ऋग्वेदीयब्राह्म- णभेदे “ऐतरेयञ्च छान्दोम्यं वृहदारण्यकं दश” इत्युक्ते तदीये ३ उपनिषद्भेदे ४ वेदशाखाभेदे च तदधीयते इनि । ऐतयेरिन् तदध्येतृषु “अन्तरेण हविषी विष्णुमुपां- श्वैतरेयिणः” आश्व० श्रौ० १, ३, १२ “अग्नीषोमावेवमि- त्यैतरेयिणः ३, ६, ३ । एकाहांश्चैतरेयिणः” १०, १, १३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1546,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऐतरेय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें