🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऐरावण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऐरावण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऐरावण

अर्थ: इरा-वन-अच् इरावणः - ततः अन् इन्द्र का हाथी

संस्कृत: इन्द्रहस्तिः · पर्याय: ऐरावत, अभ्रमातङ्ग, अभ्रमुवल्लभ

व्युत्पत्ति: इरा आपः ताभिः वनति शब्दायते - इरा-वन-अच् इरावणः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऐरावण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऐरावण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऐरावणःऐरावणौऐरावणाः
द्वितीयाऐरावणम्ऐरावणौऐरावणान्
तृतीयाऐरावणेनऐरावणाभ्याम्ऐरावणैः
चतुर्थीऐरावणायऐरावणाभ्याम्ऐरावणेभ्यः
पञ्चमीऐरावणात् / ऐरावणाद्ऐरावणाभ्याम्ऐरावणेभ्यः
षष्ठीऐरावणस्यऐरावणयोःऐरावणानाम्
सप्तमीऐरावणेऐरावणयोःऐरावणेषु
सम्बोधनहे ऐरावणहे ऐरावणौहे ऐरावणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऐरावण
ऐरावण
airāvaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इन्द्र के हाथी के नाम (1.1.57) ऐरावत · अभ्रमातंग · अभ्रमुवल्लभ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐरावण संज्ञा पुं॰ [सं॰] ऐरावत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐरावण m. (fr. इरा-वन्), N. of Indra's elephant, MBh.; Hariv.; Lalit.
N. of a Nāga, MBh. ii (cf. the next.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (234,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐरावणः (see ऐरावत below) Indra's elephant (produced at the churning of the ocean).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐरावण पु० इरा सुरा वनमुदकं यत्र तत्र भवः अण् । [] पूर्व्वपदादिति णत्वम् । १ इन्द्रगजे ऐरावते । इरया उदकेन वणते शब्दाथते वण--अच् इरावणः समुद्रस्तत्र भवः अणित्येव न्याय्यम् । “श्वेतैर्दन्तेश्चतुर्भिस्तु महा- कायस्ततः परम् । ऐरावणो महानागोऽभवत् वज्र- भृता धृतः” भा० आ० १८ अ० । तस्य क्षीरसमुद्रोद्भवत्वेन सुरासमुद्रोद्भवत्वाभावात् । सुरेवापेयत्वात् वनमुदकमस्य तत्र मवः अण् णत्वमित्यपि साषु । प्रागुक्ता क्षीरस्वाम्युक्ता- व्युत्पत्तिस्तु काल्पनिकी सुरासमुद्रेतस्याजातत्वात् । २ सर्प- भेदे “वासुकिस्तक्षकश्चैव नानश्चैरावणस्तथा” भा० स० ९ अ० । वरुणलोकवर्णने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1548-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐरावणः, पुं, (इरया जलेन वणति शब्दायते इति । इरा + वण + पचाद्यच् । तत इरावणएव स्वार्थे प्रज्ञाद्यण् ५ । ४ । ३८ । यद्वा इरा सुरा वनमु- दकं यस्मिन् । पूर्व्वपदादिति ८ । ४ । ३ । णत्वम् । तत्र भवः । इरावण + अण् ।) ऐरावतहस्ती इत्य- मरः ॥ यथा, महाभारते १ । १८ । ४१ । “श्वेतैर्दन्तैश्चतुर्भिस्तु महाकायस्ततःपरम् । ऐरावणो महानागोऽभवद्वज्रभृता धृतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-301-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऐरावणऐरावण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऐरावण 📚 ➤ इरा-वन-अच् इरावणः - ततः अन् इन्द्र का हाथी
संस्कृत: इन्द्रहस्तिः · पर्याय: ऐरावत, अभ्रमातङ्ग, अभ्रमुवल्लभ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऐरावण 📚ऐरावत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऐरावण
इन्द्र के हाथी के नाम (१.१.५७) — ऐरावत, अभ्रमातंग, अभ्रमुवल्लभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऐरावण: इरा आपः ताभिः वनति शब्दायते - इरा-वन-अच् इरावणः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें