🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:43:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऐहिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऐहिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऐहिक

अर्थ: इस लोक या स्थान से संबंध रखने वाला, सांसांरिक, दुनियावी, लौकिक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऐहिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ऐहिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऐहिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऐहिकःऐहिकौऐहिकाः
द्वितीयाऐहिकम्ऐहिकौऐहिकान्
तृतीयाऐहिकेनऐहिकाभ्याम्ऐहिकैः
चतुर्थीऐहिकायऐहिकाभ्याम्ऐहिकेभ्यः
पञ्चमीऐहिकात् / ऐहिकाद्ऐहिकाभ्याम्ऐहिकेभ्यः
षष्ठीऐहिकस्यऐहिकयोःऐहिकानाम्
सप्तमीऐहिकेऐहिकयोःऐहिकेषु
सम्बोधनहे ऐहिकहे ऐहिकौहे ऐहिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऐहिक
ऐहिक
aihika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐहिक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ ऐहिकी ] इस लोक से संबंध रखनेवाला । जो परलौकिक न हो । सांसरिक । दुनियावी । स्थानीय ।
ऐहिक २ संज्ञा पुं॰ सांसारिक व्यापार या कर्म [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐहिक mfn. (fr. इह), of this place, of this world, worldly, local, temporal, BhP.; Vedāntas. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐहिक a. (की f.) [इह-ठञ्] 1 Of this world or place, temporal, secular, worldly. --2 Local, of this place. --कं Business (of this world). --Comp. --दर्शिन् a. worldly-minded
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐहिक त्रि० इह भवः कालाट्ठञ् । १ इहलोकभवे २ गृहीत- शरीरसम्बन्धिनि स्रक्चन्दनादिसुखानुभवादौ च । “क्कचि द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु” भाग०५, १४, ३२ । “यथैहि- कामुष्मिककामलम्पटः” भाग० ५, १९, १४ । इह विदितः ठञ् । ३ इहविदिते ४ “ऐहिकब्रह्मघ्नपतेर्दाहादिनिषेधात् जन्मान्तरीणतत्पापवत एव सहमरणेनोद्धारः” शु० त० रघु० । स्त्रियां ङीप् । इति वाचस्पत्ये ऐकारादिशब्दार्थसङ्कलनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1552,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐहिकं, त्रि, (इह + ढञ् ।) इह भवम् । इहकालेर इति भाषा । इति व्याकरणम् ॥ (यथा भागवते ५ । १४ । ३२ । “क्वचिद्द्रुमवदैहिकार्थेषु रंस्यन् यथा वानरः सुतदारवत्सलो व्यवायक्षणः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-301-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऐहिक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऐहिकऐहिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऐहिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऐहिक 📚 ➤ इस लोक या स्थान से संबंध रखने वाला, सांसांरिक, दुनियावी, लौकिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऐहिक 📚इस लोक से संबंध रखनेवाला । जो परलौकिक न हो । सांसरिक । दुनियावी । स्था…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें