🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ओजः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ओजः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ओजः

अर्थ: उब्ज्-असुन् बलोपः, गुणश्च

संस्कृत: प्रभा, बलम् · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा

व्युत्पत्ति: उब्ज्+असुन्,बलोपः गुण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ओजस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ओजस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ओजस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. ओज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ओजस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाओजःओजसीओजांसि
द्वितीयाओजःओजसीओजांसि
तृतीयाओजसाओजोभ्याम्ओजोभिः
चतुर्थीओजसेओजोभ्याम्ओजोभ्यः
पञ्चमीओजसःओजोभ्याम्ओजोभ्यः
षष्ठीओजसःओजसोःओजसाम्
सप्तमीओजसिओजसोःओजस्सु / ओजःसु
सम्बोधनहे ओजःहे ओजसीहे ओजांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ओजस्
ओजस्
ojas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओजस् n. (√ वज्, or उज्; cf. उग्र), bodily strength, vigour, energy, ability, power, RV.; AV.; TS.; AitBr.; MBh. &c.
vitality (the principle of vital warmth and action throughout the body), Suśr. &c.
(in rhet.) elaborate style (abounding with compounds)
vigorous or emphatic expression, Sāh.; Vām.
water, L.
light, splendour, lustre, L.
manifestation, appearance, L.
support, L.
ओजस् m. N. of a Yakṣa, BhP.;
ओजस् [cf. Zd. avjaṅh, ‘power’; Gk. ὑγ-ιές, αὐγ-ή, ἐρι-αυγής; Lat. vigēre, augere, augur, augus-tus, auxilium; Goth. aukan, Eng. eke.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओजस् n. 1 Bodily strength, vigour; energy, ability. --2 Vitality. --3 Virility, the generative faculty. --4 Splendour, light. --5 (In Rhet). [] An elaborate form of style, abundance of compounds; (considered by Daṇḍin to be the ‘soul of prose’); ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् Kāv. 1. 80; see K. P. 8 also; said to be of 5 kinds in R. G. --6 (In astr.) Each alternate sign of the zodiac (as the first, third &c.). --7 Water. --8 Matallic lustre. --9 Manifestation, appearance. --10 Skill in the use of weapons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओजस् न० उब्ज--असुन् बलोपे गुणः । १ दीप्तौ २ अवष्टम्भे, ३ प्राणबले, ४ प्रकाशे, ५ सामर्थ्ये ६ ज्योतिबोक्ते प्रथमतृती- यादौ विषमराशौ, ७ शस्त्रादिकौशले ८ धातुतेजसिं, वने- न्द्रियाणां ९ पाटवे, १० काव्यगुणभेदे, ११ गौ गा० रीत्याम्, [] वैद्यकोक्ते, “भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु । तद्वदोजः शरीरेभ्यो धातुभिर्भ्रियते नृणाम्” इति १२ लक्षणे धातुरसपोषके वस्तुभेदे च । अच् । ओजशब्दोऽप्यत्र । ओजःस्वरूपं मिता० स्मृत्यन्तरे दर्शितं यथा । “हृदि तिष्ठति यत् शुद्ध्वमीषदुष्णं सपीतकम् । ओजः शरीरे संख्यातं तन्नाशान्नाशमृच्छति” । “पुनर्द्धात्रीं पुनर्गर्भमोजस्तस्य प्रधा- वति । अष्टमेमास्यतोगर्भोजातः प्राणैर्वियुज्यते” या० स्मृतिः सुश्रुते तु बलपर्य्यायत्वमस्वोक्त्वा तत्फलान्युक्तानि यथा “बललक्षणं बलक्षयलक्षणमत ऊर्द्ध्वं वक्ष्यामः । तत्र रसा- दोनां शुक्रान्तानां धातूनां यत्परं तेजस्तत्स्वल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात् । तत्र बलेन स्थितीप- चितमांसता सर्व्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरर्ण्णप्रसादो बाह्या- नामाभ्यन्तराणाञ्च करणानामात्मकार्य्यप्रतिपत्तिर्भवति । भवन्ति चात्र । “ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् । विविक्तं मृदु मृत्स्नञ्च प्राणायतनमुत्त- म् । देहस्यावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनान् । तदभा- वाच्च शीर्य्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् । अभिघातात्क्ष- यात्कोपाच्छोकाद्ध्यानात् श्रमात् क्षुधः । ओजः सङ्क्षीयते ह्मेभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् । तेजः समीरितं तस्माद्वि- स्रंसयति देहिनः । तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति लि- ङ्गानि व्यापन्नस्य भवन्ति । सन्धिविश्लेषो गात्राणां स- दनं दोषच्यबनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे । स्तब्धगुरुगा- त्रता वातशोथोवर्ण्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने । मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति क्षये । भ वन्ति चात्र । “एते दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसन- क्षयाः । विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनक्षयाः । अप्राचुर्य्यं क्रियाणाञ्च बलविस्रंसलक्षणम् । गुसत्वं स्त- ब्धताङ्गेषु ग्लानिर्व्वर्ण्णस्य भेदनम् । तन्द्रा निद्रा वात शोथौ बलव्यापदि लक्षणम् । मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च । पूर्व्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणञ्च बलक्षये । तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धै- र्बलमास्थापयेत् । नष्टसंज्ञमितरञ्च वर्जयेत्” । “ओजः समाभूयस्त्वं मांसलं पदडम्बर” मित्युक्तलक्षणः काव्य गुणभेदः । सा० द० तु “रसस्याङ्गित्वमाप्तस्य धर्म्माः शौर्य्यादयो यथा । एवं माधुर्य्यमोजोऽथ प्रसाद इति ते” त्रिधा इति गुणान् विभज्य तत्तल्लक्षणमुक्तम् “ओज- श्चित्तस्य विस्ताररूपं दीप्तत्वमुच्यते । वीरबीभत् स रौद्रेषु क्रमेणाधिक्य मस्य तु” इति । तद्व्यञ्जकवर्णादयश्च तत्रोक्ताः । [] “वगस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्तौ वर्ण्णौ तदन्तिमौ । उपर्य्यधोद्बया र्वा स्यात् रेफः टठडढैः सह शकारश्च षकारश्च तस्य व्यञ्जकताङ्गताः तथा समासबहुला घटनौद्धत्यशालिनी” “रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयाऽस्याम्” रघुः । “महाभूतादि वृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुद” “पुरुषाणां महौजसाम्” “महात्मानो महौजसः” इति मनुः । अतस्तृतीयायाः कृतादौ अलुक् । ओजसाकृतम् तस्यापत्यम् इञ् । औज- साकृतिः तदपत्ये । ५ तद्विशिष्टे त्रि० ततः भृशा० अभू- ततद्भावे क्यङ् सलोपश्च । “ओजायते औजायमाना तस्यार्घ्यं प्रणीय जनकात्मजा” भट्टिः । “ओजायमान- स्तन्वस्य शुम्भते” ऋ० १, १४०, ६ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1556-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ओजःओजस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ओजस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ओजस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ओजः 📚 ➤ उब्ज्-असुन् बलोपः, गुणश्च
संस्कृत: प्रभा, बलम् · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ओजस् 📚n. (√ वज्, or उज्; cf. उग्र), bodily strength, vigour, energy, ability…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ओजः: उब्ज्+असुन्,बलोपः गुण (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें